Henry Morgenthau Jr. was een Amerikaanse minister van financiën die in 1944 een plan ontwierp om Duitsland na de oorlog te transformeren tot één uitgebreid akkerland. Dat zou betekenen dat miljoenen Duitsers zouden omkomen van de honger. De nazi’s gebruikten dit als propagandaboodschap voor de oorlog. (Bron Joke de Wolf in Trouw 2023).
Foto genomen in museum Voorlinden in Wassenaar door Jaap Lensen.
Een nogal actueel schilderij, gezien de huidige oorlogen die bezig zijn.
Voor Anselm Kiefer is oorlog een weerkerend thema in zijn werken. Hij werd geboren aan het eind van de Tweede Wereldoorlog in Donaueschingen op 8 maart 1945. De gevolgen van de oorlog kreeg hij in alle hevigheid mee. Hij speelde als kind tussen de puinhopen, bouwde muren en brak die weer af. Hij zei ooit: “Het is altijd oorlog in mijn hoofd.” Zijn eerste tekeningen, foto’s en schilderijen hadden louter de oorlog als thema. Hij maakte in alle landen waar de oorlog plaatsvond foto’s van zichzelf in uniform waarop hij de Hitlergroet bracht. Dat gaf in Duitsland nogal wat beroering. Pas later kon dit gezien worden als een soort oorlogsprotest.
De eerste keer dat ik werk van hem zag in Voorlinden, was ik diep onder de indruk. Ik had voor dit bezoek nog nooit van deze inmiddels wereldberoemde kunstenaar gehoord. Sterker, ik wist niet eens dat er werk van hem hing. Bij een tweede expositie in Voorlinden wilde ik daar absoluut heen. En ook nu overdonderde zijn werk. Niet alleen door de grootte van zijn schilderijen (tientallen meters), maar zeker ook door de inhoud. Je blijft kijken wanneer je ervoor staat en het voelt alsof je het schilderij in wordt getrokken. Angstaanjagende schoonheid is misschien een goede kwalificatie. Het roept zoveel verwarrende emoties op, die schilderijen van hem. En allemaal zijn ze anders en toch zo herkenbaar als een Kiefer. Los van de verbeelding is de techniek waarmee hij werkt opzienbarend. Hij lijkt van alles op het doek te kwakken; bloemen, zand, as, glas, beton, stro, roestig ijzer, klei, haar en metalen, en toch ontstaat er een herkenbaar beeld. Dan komen er nog liters gesmolten lood overheen, hetgeen heel bijzondere effecten geeft. Eigenlijk vergroot dat de dreiging zelfs, zeker bij de schilderijen die reflecteren op de oorlogen.
Behalve schilderijen maakt hij ook beelden en zelfs lieflijke aquarellen. In 2025 maakte Wim Wenders een documentaire over Anselm Kiefer die in veel bioscopen te zien was. Een film die je ondergaat als een soort droom. Verbijsterend wat de man allemaal doet en vooral hoe. En toch kom je met een vaag gevoel de bioscoop uit. Met de vraag; maar waarom doet hij nu wat hij doet en waarom op die manier?
Anselm Kiefer: ‘Kunst is verlangen. Je komt er nooit bij, maar je blijft aanhouden in de hoop dat het je wel lukt.’ (https://www.voorlinden.nl/tentoonstelling/anselm-kiefer/?gad_campaignid=19819748157)
Deze spreuk is misschien wel aanleiding geweest voor Klaus Ove Knausgard om contact te leggen met Kiefer om meer te weten te komen over wie nu die man en kunstenaar is. In een periode van vier jaar ontmoette hij Kiefer en reisde hij met hem naar al zijn vier ateliers in Duitsland, Parijs, Londen maar de bekendste is Barjac, in de Provence waar hij een enorm terrein van 35 – 50 hectare (in het boek zegt Kiefer dat het 50 hectare zijn). Er staan 48 bijzondere betonnen gebouwen, er zijn tunnels en het lijkt een soort labyrint dat hij zelf noemt ‘gereverseerde architectuur’. Het is deels te bezoeken. Tegenwoordig werkt hij daar niet meer, maar vooral in Parijs of Duitsland. Inmiddels is Anselm Kiefer 81 jaar oud en hij reist de hele wereld over om zijn exposities te openen. Knausgard zoekt naar wat Kiefer drijft. Wat de betekenis is van zijn werk en wie de man achter de kunstenaar is. Het lukt hem niet, ook al schrijft hij een prachtig en grappig boek over Kiefer. Het kostte hem vijf jaar om dit boek ‘Het bos en de rivier’ te volbrengen. De titel refereert aan de omgeving in Duitsland waar Kiefer opgroeide. En waar hij mede inspiratie vandaan haalde: “Schilderijen en beeldhouwwerken overstijgen woorden, brengen iets over wat taal niet kan vatten.” Als rationele kunstenaar en jurist kan hij uitstekend zijn publiek vermaken met veel grapjes. Maar zelden laat hij iets zien van emoties, wat hem echt raakt. “Elk kunstwerk is een strijd. Het geheim is ondoorgrondelijk, en bijgevolg is alle kunst mislukt, want die kan alleen maar een restant van een oorspronkelijk inzicht laten zien.”
Knausgard eindigt zijn boek met een conclusie: “De wetenschap beschrijft de wereld op een abstracte manier, terwijl de wereld zelf concreet is, en die twee werkelijkheidsniveaus kan alleen de kunst, met haar derde taal, samenbrengen.”
Misschien wel de mooiste definitie van kunst die ik ooit las.
Meer lezen van Jaap?
