Marc Chagall (Marc Chagall (1887 – 1985) was een veelzijdig kunstenaar die veel disciplines beoefende. Veel mensen herinneren de fascinerende serie van Jeroen Krabbe vast nog wel over zijn leven en werk. Hij werd geboren als Movsja Sjagal in een deel van het Keizerrijk Rusland, het Huidige Wit-Rusland. Later veranderde hij zijn naam in het meer Franse Marc Chagall.
Afbeelding “Adam en Eva verdreven uit het Paradijs (fragment)”: Rokus Cornelis, via Wikimedia Commons
‘Schilder van het licht’ is misschien een niet helemaal correcte titel. ‘Lichte schilder’ past wellicht beter omdat hij met een kinderlijke blik verhalen op papier, hout, doek, glas of keramiek zette. En altijd zit daar iets van lichtheid in. Als je foto’s van Chagall bekijkt, en met name zijn ogen, lijken die altijd te stralen. Een soort van innemende observerende vrolijkheid. Ook al was zijn leven bepaald niet altijd vrolijk. Hij heeft veel meegemaakt en de dood van Bella, zijn geliefde Russische vrouw, heeft hem in een diepe crisis gebracht. Toch ging hij door met kunst en hij liet zich inspireren door levensgebeurtenissen, zijn vele ervaringen in diverse landen en door medekunstenaars. Geregeld moest hij vluchten, uit Rusland omdat joodse burgers slechts in Sint-Petersburg mochten wonen. Uit Duitsland,Polen en Frankrijk door de wereldoorlogen, waarna hij door hulp van vrienden naar Amerika kon vertrekken. Hij betrok de verhalen uit oorlog en onderdrukking vaak in zijn werk. Maar ook in de sombere onderwerpen bleef iets van de blijheid en hoop doorschemeren. Juist in symboliek. Symbolisch is bijvoorbeeld zijn kleurgebruik: “In de kunst is kleur alles. Het is een middel om de ziel uit te drukken, een lied zonder woorden,” zei Chagall in een biografie. Blauw staat voor rust, het naar jezelf kijken en oneindigheid. Zo verwerkt hij thema’s als liefde, rouw en verlies, boosheid door te schilderen en door intens kleurgebruik. Je kunt eigenlijk niet zeggen dat een specifieke kleur voor een emotie staat. Ieder schilderij lijkt een multi-interpretabele context te hebben vooral ook omdat er zoveel opstaat en herhaald wordt. Dat geldt ook voor de dieren die hij afbeeldde, de geit (onschuld en kwetsbaarheid) en de ezel (bijvoorbeeld in een zelfportret), de haan (levenskracht, waakzaamheid, en een vleugje mysterie), de vis (zijn vader werkte in een visfabriek). Zo schilderde hij zichzelf eens met zeven vingers (in het jodendom is zeven het getal van de volheid).
Steeds weer weet hij zichzelf te verheffen en door te gaan. Hij vergeet zijn afkomst zeker niet, maar verwerkt die in de kleurrijke fantasievolle beelden. En daarin is hij zeer oorspronkelijk; geen kunstenaar heeft dat ooit zo voor hem gedaan.
Iets waar ik zelf erg van onder de indruk ben is dat Chagall, evenals Picasso, ook met klei werkte. Picasso en Chagall stonden samen vrolijk lachend op foto’s terwijl ze beiden met klei werkten. In die zin konden ze goed met elkaar opschieten. Maar ze hadden ook wel kritiek op elkaar. Zo zei Picasso over Chagall: "Als Matisse sterft, zal Chagall de enige schilder zijn die nog begrijpt wat kleur werkelijk is. Ik bedoel, er is wel wat nogal onfatsoenlijke religieuze troep, kleverige dingen met engelen die rondvliegen, overdreven sentimenteel of kitsch. Maar zijn doeken zijn echt geschilderd, niet zomaar in elkaar geflanst. Sommige van de laatste dingen die ik in Parijs zag, waren echt goed."
Chagall reageerde laconiek: "Wat een genie, die Picasso. Jammer dat hij niet schildert."
Chagall vertelt in ieder werk verhalen. Over (zijn) geschiedenis en het Joodse volk, over schoonheid, over liefde zoals het schilderij in deze column afgebeeld. Een liefdespaar met een rode haan en allerlei details op de achtergrond. De ezel, de slang en als je goed kijkt nog veel meer. Adam en Eva moeten uit het paradijs verdwijnen. Nu kun je dit allemaal proberen uit te leggen, maar is het niet veel mooier om er zelf een verhaal bij te maken. Mijn eerste kennismaking met Chagall was via een kinderboekje dat ik samen met m’n dochtertje bekeek die vol enthousiasme reageerde op de mooie plaatjes. Dat is misschien wel de mooiste erfenis van Chagall: Zo onconventioneel, zoveel kleur, zo vrij en blijmakend. Dat je met je eigen innerlijke kinderlijke ogen de lichtheid van het bestaan weer even mag ervaren. Zeker aan het begin van een nieuw jaar.
Meer leren over Marc Chagall?
