Conservator Esmee Postma over de herontdekking van Marisol, de vrijheid om van richting te veranderen en de details die je pas ziet wanneer iemand anders je erop wijst.
.png)
Marisol, Mi Mama y Yo, 1968. Collectie Buffalo AKG Art Museum. © Estate of Marisol co Pictoright Amsterdam 2026. Fotografie Brenda Bieger, Buffalo AKG Art Museum.
Een bord met twee spiegeleieren, een getekend gezicht en bestek dat wordt vastgehouden door een hand en een voet. Dat laatste zag Esmee Postma pas toen ze het werk van Marisol in het echt voor zich had. Op een afbeelding waren het voor haar nog twee handen geweest.
Juist die voet maakt het werk voor haar zo geestig. Ze ziet er het kunst- en vliegwerk in dat van vrouwen wordt verwacht: alles tegelijk moeten kunnen, desnoods met alle ledematen die je hebt.
“Ik word er heel vrolijk van en het is ook direct weer heel satirisch.”
Postma is conservator bij Museum Boijmans Van Beuningen. Voor de tentoonstelling over Marisol verdiepte ze zich in een kunstenaar van wie ze al jaren werk kende. Toch bleef ze dingen ontdekken. Voor Anders kijken spreken we haar over wat er gebeurt wanneer je een vertrouwd kunstwerk opnieuw bekijkt, en over een kunstenaar die zich moeilijk liet vastleggen.
Postma groeide op met kunst. Haar moeder volgde de Rietveld Academie en musea bezoeken hoorde erbij. Als kind werd ze alleen zo afgeleid door alles wat er in een museum gebeurde, dat er weinig aandacht voor de kunst zelf overbleef. Een affiche van Malevich in het trapgat thuis bleef haar beter bij dan veel van die uitstapjes.
Tijdens haar studie veranderde dat. Op excursie in New York zag ze Marina Abramović in het MoMA, waar de kunstenaar in 2010 haar performance The Artist Is Present uitvoerde. Bezoekers konden tegenover haar gaan zitten, zolang als ze zelf wilden, en haar zwijgend aankijken.
Postma ging niet in de rij staan. Ze had twee weken in de stad en wilde geen hele dag aan wachten besteden. Daar heeft ze nu spijt van. Maar ook vanaf de zijlijn maakte de performance indruk.
“Als je alle lagen wegstript, is het gewoon een hele pure ontmoeting. Kunst is altijd een ontmoeting.”
Zo is ze naar kunst blijven kijken. Er gebeurt iets tussen jou en het werk. Soms vind je het saai en loop je door. Soms blijf je staan en ontdek je iets waardoor je anders naar het werk kijkt, of anders over jezelf gaat nadenken.
Met Marisol maakte Postma kennis toen ze meer dan twaalf jaar geleden als stagiair bij Boijmans begon. Ze hielp bij een collectiepresentatie en schreef mee aan de zaalteksten. Een van de werken was The Car: een houten sculptuur van een blauwe auto met vijf figuren. In vier van hen heeft de kunstenaar zichzelf afgebeeld. Er klinkt radiomuziek uit de jaren zestig.
Het werk stond in de statige oudbouw van het museum. Postma herinnert zich hoe mooi dat samenkwam. Tegelijkertijd wist ze nog weinig over de maker.
“We wisten eigenlijk niet meer zo heel goed wie Marisol precies was en vooral wat haar belang is geweest in de kunstgeschiedenis.”
Voor bezoekers vormde dat geen belemmering. The Car was een publiekslieveling. Je hoeft niet alle betekenislagen van een kunstwerk te kennen om het te waarderen, zegt Postma.
Nu ze de auto tussen andere werken van Marisol ziet, valt haar meer op. Ze kende het vooral als een vrolijk, toegankelijk beeld waarin de kunstenaar zichzelf onderzocht. Inmiddels ziet ze sterker hoe Marisol ook naar de samenleving keek.
De auto roept vrijheid en welvaart op. Maar wie deelt in die vrijheid? Sommige van de gezichten in The Car zijn zwart. Postma brengt het werk uit 1964 in verband met de Amerikaanse burgerrechtenstrijd van die tijd. Ze ziet er een mogelijke kanttekening in bij het Amerikaanse vrijheidsideaal, bekeken door een kunstenaar met een migratieachtergrond.
Een definitieve uitleg levert dat niet op. Is het kritiek, of juist een voorstelling van hoe de wereld zou kunnen zijn? Die ruimte hoort voor Postma bij het werk. Meer kennis kan je blik verruimen zonder dat daarmee alles vastligt.
Marisol was in de jaren zestig een ster. Ze was bevriend met Andy Warhol en verscheen op de omslagen van bekende tijdschriften en kranten. Dat iemand die zo bekend was later zo ver uit beeld kon raken, verbaasde Postma tijdens haar onderzoek.
“Ik viel ongeveer van mijn stoel. Hoe bestaat het dat iemand die zo beroemd was toch uit de kunstgeschiedenis kan verdwijnen?”
Daar is volgens haar geen simpele verklaring voor. Marisol trok zich op verschillende momenten terug uit de kunstwereld. Toen ze later met ander werk kwam, volgde het publiek haar niet vanzelfsprekend. Haar vissen en mengvormen van mens en dier leken ver af te staan van de beelden waarmee ze beroemd was geworden. De reacties waren hard. Maar vandaag de dag voelen deze werken, die de verwoesting van de natuur door menselijk toedoen bekritiseren, juist enorm urgent. Marisol bleek haar tijd vooruit te zijn.
Postma bewondert dat Marisol zich niet liet terugduwen naar wat eerder succes had gebracht.
“Ik vind het heel sterk van haar dat ze niet is blijven hangen in waar ze zoveel succes mee had, maar juist kiest voor wat haar interesseert en nieuwe paden durft in te slaan.”
Ze bleef werken, zocht andere samenwerkingen op en vond zichzelf opnieuw uit. Voor een kunstgeschiedenis die kunstenaars graag bij een herkenbare stroming onderbrengt, maakt dat haar lastig te plaatsen.
Ook de manier waarop naar vrouwen werd gekeken, speelde volgens Postma mee. De jonge Marisol werd bewonderd als mooi en mysterieus. Voor een oudere vrouw die kritisch was en haar eigen koers bepaalde, was die bewondering minder vanzelfsprekend.
Bij Mi Mamá y Yo uit 1968 verandert de eerste indruk zodra je meer weet. Het beeld toont Marisol als kind, samen met haar moeder. Het felle roze en de gele parasol trekken je aan. Het kan op het eerste gezicht zelfs vrolijk lijken.
Marisols moeder overleed door zelfdoding toen haar dochter elf was. Dat gegeven maakt het beeld voor Postma beladen. Ze vraagt zich af waarom Marisol juist op het hoogtepunt van haar roem naar dit persoonlijke onderwerp terugkeerde.
In het beeld ziet ze twee mensen die elkaar proberen te beschermen. Het meisje houdt een parasol boven haar moeder, maar er zitten gaten in. De moeder maakt met haar handen een gebaar dat Postma opvat als een poging om het kwaad af te weren.
“Ik lees erin dat ze allebei probeerden elkaar te beschermen. Maar dat het ook niet gelukt is.”
Het is haar lezing, geen sluitende verklaring van wat Marisol bedoelde. Toch maken die kleine gebaren het werk voor haar aangrijpend. Dat geldt ook voor een ander detail: de kunstenaar gebruikte afgietsels van haar eigen handen en voeten voor de figuur van haar moeder.
Marisol wilde het werk niet verkopen, vertelt Postma. Ook niet toen Boijmans belangstelling had. Ze hield het bij zich. Postma ziet daarin iets van de wens om ook haar moeder dichtbij te houden.
Wie met een conservator door een tentoonstelling loopt, verwacht misschien vooral uitleg te krijgen. Maar Postma leert zelf ook van die gesprekken. In de weken rond de opening liep ze bijna dagelijks met anderen door de zalen. Steeds wees iemand haar op iets wat ze nog niet had gezien.
Bij een reliëf met muzikanten wist ze bijvoorbeeld dat Marisol zichzelf als mannelijke pianist had afgebeeld. Pas bij beter kijken ontdekte ze haar gezicht bij meerdere muzikanten. Bij een van hen had de kunstenaar zichzelf een snorretje gegeven.
Bij The Fishman hielp een opmerking van iemand anders. De benen van de figuur zijn ongelijk en lijken te golven. Zou dat kunnen zijn hoe je benen eruitzien onder water, vervormd door het bewegende oppervlak? Ineens keek Postma anders naar die vreemde vormen.
“Dat is ook de lol van zo’n oeuvre herontdekken: dat nog niet alles tot in den treure is onderzocht en beschreven. Het is echt een ontdekkingstocht, ook voor mij.”
Haar tip voor bezoekers begint heel concreet: kijk naar de materialen. Marisol combineert grove houtblokken met verfijnd getekende gezichten, afgietsels van lichaamsdelen en alledaagse voorwerpen. Wat gebeurt er waar die onderdelen elkaar raken?
Zoek vervolgens haar gezicht. Waar duikt het op? Welke rol geeft ze zichzelf? En wat verandert er als je ontdekt dat dezelfde kunstenaar verschillende mensen in één beeld belichaamt?
Je kunt genieten van de kleuren en de humor, en daarna verder kijken. Postma ziet achter de aantrekkelijke buitenkant vaak een kritische boodschap. Maar ook dan hoef je niet op zoek naar één antwoord dat alle andere uitsluit.
“Ze schiep er juist plezier in als mensen er verschillende dingen in lazen.”
Misschien begint een tweede blik wel bij iets heel kleins. Bij een vork, bijvoorbeeld, die bij nader inzien niet door een hand wordt vastgehouden.
De tentoonstelling Marisol is van 9 oktober 2026 tot en met 29 maart 2027 te zien in het Depot van Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Je ziet er kleurrijke houten mensfiguren, vreemde onderwaterwezens en intieme tekeningen., naast het bekende kunstwerk The Car.
Via de Depot-app kun je audioverhalen beluisteren van onder anderen Esmee Postma en schrijver Aaf Brandt Corstius. Voor de jonge bezoekers is er in de tentoonstelling een route te volgen met spannende feitjes en prikkelende vragen, en kun je je eigen Marisol kunstwerk creëren. Bekijk de tentoonstellingsinformatie, openingstijden en toegangsvoorwaarden voordat je op pad gaat.
Meer over de performance uit het gesprek lees je op de MoMA-pagina over The Artist Is Present.
