Afscheid is voor iedereen anders, zo blijkt. Ieder mens ervaart bij afscheid nemen een eigenheid die niet algemeen is. Het roept gevoel-herinneringen op die gedurende het leven zijn gevormd.
Afbeelding door Erik Voncken
Gedeeld afscheid — afscheid dat je samen beleeft — kan mensen dichter bij elkaar brengen, maar ook verdeeldheid zaaien. Daar waar overlijden het afscheid in gang zet, wordt het gevoel zó persoonlijk dat het zichtbaar wordt verinnerlijkt. De mate van verdriet bepaalt wat uiteindelijk naar buiten wordt geleefd. Het kan een prikkel zijn tot omarmen, of juist tot uit elkaar drijven.
Wanneer verdriet tijdens het leven open en transparant geleefd mocht worden, en men elkaar daarin ruimte gaf, kan mededogen ontstaan. Daar is plaats voor ieders eigenheid. Het afscheid kan dan voor iedereen de ruimte krijgen die het vraagt.
Maar daar waar verdriet tijdens het leven weinig tot geen aandacht kreeg, kan het gevoel bij afscheid juist verdeeldheid veroorzaken. Het onderdrukken van gevoelens maakt dat er weinig ruimte is voor de gevoelens van anderen tijdens een gezamenlijk afscheid. Wanneer anderen hun verdriet open en eerlijk leven, kan dat het onderdrukte aanraken en spanningen oproepen. Hier is mededogen niet ontwikkeld; compassie ontbreekt.
Ik schrijf dit naar aanleiding van een bericht van een dochter bij het overlijden van haar moeder. Haar dementerende vader raakt onrustig wanneer hij de kleren van zijn vrouw ziet; het zet hem aan haar te gaan zoeken. De dochter ruimt de kleren op, waardoor hij rust vindt. De zoon — haar broer — is boos dat zij dit zo snel doet. Hij keurt vrijwel alles af wat zijn zus doet. Hun beider gevoelens drijven hen uit elkaar.
In hun verleden was er weinig ruimte voor wat er innerlijk in hen leefde. De binnenwereld bleef grotendeels onontgonnen. Weinig compassie, weinig empathie.
Het zou helpend zijn om hier zonder oordeel naar te kijken. Geen goed of fout. Geen partijen creëren.
Beiden zijn kinderen van dezelfde ouders, opgevoed door mensen bij wie vroeger geen ruimte was voor het tonen van emoties. Dat voorbeeld werkt door. De één sluit zich van binnen af, de ander keert zijn innerlijk juist naar buiten. Vanuit deze start ontwikkelen beide kinderen zich. Het leven nodigt hen uit om dat wat er toen niet mocht zijn, alsnog ruimte te geven.
De dochter, empathisch voor de onrust van haar vader, handelt vanuit haar gevoel. Ze ruimt de kleren op zodat zijn onrust afneemt. Hij krijgt minder prikkels — prikkels die herinneringen oproepen die in het verleden liggen. Het heden is veranderd, maar dat kan hij zich niet meer herinneren.
De verdeeldheid die ontstaat tussen broer en zus is een uitdaging die het leven aandraagt om inzicht te krijgen in ieders Zelf. Achter deze moeilijkheid ligt een goudstuk verborgen: jezelf mogen en kunnen zijn vanuit Liefde, die verscheidenheid in zich draagt.
Alles IS.
De moraal van dit verhaal is dat verdeeldheid — waar dan ook — je iets laat zien. Ofwel iets in jezelf dat geen ruimte heeft gekregen en is onderdrukt, ofwel iets wat de ander doet en wat jij zelf ook zou willen, maar nog niet kunt.
Wanneer afscheid confrontaties oproept en oud zeer naar boven komt, kijk er dan met compassie naar. Zonder oordeel. Zonder goed of fout.
Het leven is niet verdeeld in goed of fout.
Het leven IS.
Meer lezen van Christine?
