Intro Bij een schilderij kun je stil blijven staan. Een videogame weigert meestal verder te gaan totdat je iets doet. De tentoonstelling Game On in NEMO laat zien waarom games inmiddels meer zijn dan tijdverdrijf en hoe je ernaar kunt kijken als je nog nooit een controller hebt vastgehouden.
.png)
Bij een film blijf je in je stoel en trekt het verhaal aan je voorbij. In een boek komen de woorden niet van hun plaats, hoe lang je de bladzijde ook bekijkt. Een videogame gedraagt zich anders. Het beeld wacht op jou.
Druk je op de verkeerde knop, dan loop je tegen een muur. Reageer je te laat, dan begint de scène opnieuw. Langzaam leer je wat deze wereld van je vraagt. Niet doordat iemand het uitlegt, maar doordat je probeert, faalt en nog eens probeert.
Juist die wisselwerking maakt games tot een eigen cultuurvorm. Ze hebben beeld, muziek, verhaal en architectuur in zich, maar voegen daar iets aan toe: jouw handelen. Zonder speler is een game geen afgerond werk, maar een mogelijkheid die op uitvoering wacht.
Het Museum of Modern Art in New York nam in 2012 zijn eerste veertien videogames in de collectie op. Tien jaar later waren dat er 36. Het museum schaart games onder interactief ontwerp: niet alleen het uiterlijk telt, maar ook de regels, de tijd en de manier waarop een speler door het werk wordt geleid. Tetris, Pac-Man en The Sims staan er inmiddels naast andere ontwerpen die onze verhouding tot technologie hebben veranderd.
In Amsterdam brengt Game On in NEMO die geschiedenis dichterbij. Je kunt er spelen op verschillende generaties spelcomputers, van de Atari 2600 en Super Nintendo tot de PlayStation 5. Er staan arcadekasten met onder meer Pac-Man, Street Fighter en Guitar Hero. Toch wordt de tentoonstelling interessanter wanneer je niet alleen probeert te winnen, maar kijkt naar wat er tijdens het spelen met je gebeurt.
Een schilder kan een hemel groen maken; een gameontwerper bepaalt of je in die hemel kunt vliegen. De regels van een spel zijn daarom geen technische bijzaak. Ze vormen de wetten van de wereld waarin je terechtkomt.
Vraag tijdens het spelen wat wordt beloond. Snelheid, geduld, samenwerking of juist het uitschakelen van een tegenstander? Welke keuzes krijg je wel, en welke niet? Een spel waarin je maar één kant op kunt, vertelt iets anders dan een open wereld waarin je mag rondzwerven zonder duidelijk doel.
Ook een eenvoudig spel als Pac-Man krijgt zo meer lagen. Je beweegt door een doolhof, verzamelt wat je kunt en wordt voortdurend achtervolgd. De regels zijn in enkele seconden te begrijpen, maar brengen onmiddellijk spanning voort. Het gele figuurtje heeft nauwelijks een persoonlijkheid; het ontwerp geeft jou de emotie.
De Amerikaanse hoogleraar, kunstenaar en gameontwerper Mary Flanagan onderzoekt al jaren hoe spellen zulke keuzes vormgeven. In 2026 begon zij als eerste Artist in Residence van NEMO. Volgens Flanagan kunnen games behalve amusement ook een vorm van creatieve expressie en kritisch denken zijn. Spelen maakt het mogelijk om regels niet alleen te volgen, maar ook te bevragen en opnieuw te ontwerpen.
Wie voor het eerst een controller krijgt, kijkt meestal meer naar de knoppen dan naar het scherm. Na een tijdje verandert dat. Je vingers vinden hun weg en het apparaat verdwijnt als het ware uit je aandacht. Je denkt niet langer: linkerduim naar voren. Je personage loopt.
Dat leerproces is onderdeel van het ontwerp. Een goede game geeft voortdurend kleine signalen: een geluid wanneer iets lukt, een trilling bij gevaar, een kleur die aangeeft waar je verder kunt. Je wordt gestuurd zonder dat je een handleiding leest. Soms gebeurt dat elegant; soms voel je hoe een spel je ongeduldig maakt of je juist eindeloos probeert vast te houden.
Kijk daarom niet alleen naar het scherm, maar ook naar jezelf. Wanneer raak je geconcentreerd? Wanneer gefrustreerd? Op welk moment vergeet je de controller? Je reactie vertelt iets over de nauwkeurigheid waarmee beeld, geluid, tempo en beweging op elkaar zijn afgestemd.
Games worden vaak voorgesteld als een eenzame bezigheid, maar veel spelherinneringen zijn sociaal. Iemand leerde je een beweging, keek over je schouder mee of nam het even over bij een lastig gedeelte. In Game On staan banken en schermen dan ook zo opgesteld dat bezoekers samen kunnen spelen.
Dat maakt de tentoonstelling bij uitstek geschikt voor een bezoek met iemand uit een andere generatie. Misschien ben jij degene die niet weet wat een ‘level’ of ‘avatar’ is en legt een kleinkind, buurjongen of jongere collega het uit. Even later herken jij in een spel een verhaal, muziekstijl of morele keuze die de ander nog niet had gezien.
De rollen liggen dan niet vast. De jongste is niet automatisch de leerling en de oudste niet vanzelf de wijze gids. Precies daarin zit de culturele waarde van samen spelen: je ziet niet alleen een ander soort kunst, maar ook hoe iemand anders denkt, risico neemt en met verlies omgaat.
Je hoeft na één museumbezoek geen gamer te zijn. Het is genoeg als je anders naar het medium leert kijken. Niet alleen als een scherm vol drukte, maar als een ontworpen wereld die pas zichtbaar wordt wanneer je erin handelt.
Game On is tot en met 26 oktober 2026 te zien in NEMO Science Museum in Amsterdam. De tentoonstelling bevindt zich in het Theater op de tweede verdieping en is vanaf 11.00 uur geopend. Je kunt zelf verschillende spellen en consoles proberen. Bekijk de tentoonstellingspagina of koop een ticket.
Verder kijken
Waarom MoMA videogames verzamelt · Mary Flanagan als Artist in Residence bij NEMO
