Als kind voelde ik dat het gewaardeerd werd wanneer ik mijn moeder ongevraagd hielp. Een ander helpen, op de ander gericht zijn en aanvoelen wat die ander nodig had: het werd gestimuleerd.

Afbeelding door Erik Voncken
Op zich prima. Iedere ouder heeft zo zijn of haar eigen overtuigingen.
Totdat ik ontdekte dat dit helpen ook een keerzijde had.
Ik trok mensen aan die slachtoffergedrag vertoonden. Mensen die regelmatig lieten merken hoe moeilijk ze het hadden, maar niet duidelijk uitspraken wat ze nodig hadden. Ik had immers geleerd om af te tasten, signalen op te vangen en zelf in te vullen wat de ander nodig had. Dus wist ik vaak als geen ander wat ik te geven had.
De vreugde die dan even in hun ogen verscheen, deed mijn hart een sprongetje maken. Ik werd er blij van. Het voelde goed om iets voor een ander te kunnen betekenen.
Totdat ik mocht inzien dat dit niet de weg was die ik te bewandelen had. Uiteindelijk werd ik zelf de dupe van mijn onbewust handelen.
Het was een harde noot om te kraken.
Ik ontdekte dat slachtoffergedrag ook een manier kan zijn om je zin te krijgen. En wanneer ik niet bood wat er van mij verwacht werd, volgde afkeuring.
Pff!
Mijn helpen en hun gedrag hielden elkaar in stand.
We waren allebei afhankelijk van de ander. Ik was afhankelijk van hun goedkeuring en de vreugde in hun ogen. Zij waren afhankelijk van mijn geven, waardoor ze zelf niet hoefden te leren verantwoordelijkheid te dragen voor hun eigen welzijn.
Langzaam begon ik te begrijpen wat ongevraagd helpen teweeg kan brengen.
Het kan ervoor zorgen dat de ander niet zelf leert.
Het kan de ander afhankelijk maken.
Het kan een ongelijkwaardige verhouding creëren, waarin degene die helpt zich boven de ander plaatst.
En het kan iets in de weg staan wat voor mij steeds belangrijker werd: de nederigheid om te kunnen zeggen: 'Zou je me willen helpen?'
Want ook in degene die ongevraagd helpt, kan iets ontstaan. De overtuiging: ik weet wel wat goed is voor de ander. Ik zie wat nodig is. Ik weet wat de ander nodig heeft.
Ook dat kan een vorm van hoogmoed zijn.
Wanneer je kinderen opvoedt zonder ruimte te geven om zelf te ontdekken, te onderzoeken en te voelen wat wel en niet bij hen past, ontneem je hun de mogelijkheid om goed voor zichzelf te leren zorgen. Je ontneemt hun de kans om eigen verantwoordelijkheid te ontwikkelen.
Gelukkig droeg ik diep vanbinnen een andere overtuiging met me mee. Ik wilde kinderen opvoeden tot zelfstandigheid en onafhankelijkheid. Tot mensen die niet per se afhankelijk hoeven te zijn van anderen.
Zou dat een reactie zijn geweest op het feit dat ik mezelf zo sterk op anderen had afgestemd?
Zou ik diep vanbinnen al geweten hebben dat dit niet de weg was die ik te gaan had?
Was dat voortdurende aanpassen misschien nodig om uiteindelijk te ontdekken wat het met mij en met de ander deed?
Pff!
Terwijl ik dit schrijf, besef ik opnieuw hoeveel ik daarin heb weggegeven. En hoeveel verantwoordelijkheid ik onbewust van anderen heb overgenomen.
De woorden van zoveel jaren geleden klinken nog steeds na in mijn oren:
'Zie je niet dat ik dat nodig heb?'
Ik begrijp nu dat sommige mensen het moeilijk vonden om zelf om hulp te vragen. Alsof hulp vragen een teken van zwakte was. Alsof je je daarmee verlaagde.
'Moet ik kinderen om hulp vragen?' was regelmatig hun reactie wanneer ik ernaar vroeg.
Met andere woorden: ik ga me toch zeker niet verlagen tot het vragen van hulp?
Daar zag ik iets in terug wat ik inmiddels steeds beter herken: de moeite die mensen kunnen hebben met hun eigen kwetsbaarheid.
Het gevolg is dat ze zich schamen wanneer ze iets niet kunnen. Ze vragen liever geen hulp en wachten af of iemand ziet wat ze nodig hebben en daar vervolgens naar handelt.
Ik herinner me ook nog een situatie waarin ik iemand hielp die enorm klaagde. Toen ik haar eenmaal geholpen had, zei ze:
'Ik heb je er niet om gevraagd.'
Zó!
Mijn ogen gingen stap voor stap open. Ik begon te zien hoe ik zelf een mechanisme in stand hield. Door ongevraagd te geven, nam ik de ander de mogelijkheid uit handen om zelf aan te geven wat nodig was.
Ik was daarin medeverantwoordelijk geworden.
Als ik naar sommige wereldleiders kijk, zie ik dit mechanisme uitvergroot. Alles moet wijken om hun zin te krijgen. En wanneer dat niet gebeurt, kunnen de gevolgen enorm zijn. Ook daar zie ik soms gedrag dat doet denken aan een kind dat niet geleerd heeft om met teleurstelling om te gaan.
Wat leren we onze kinderen eigenlijk over verantwoordelijkheid, hulp vragen en omgaan met het niet krijgen van hun zin?
Mijn boodschap is dan ook: leer kinderen al op jonge leeftijd om hulp te vragen wanneer ze die nodig hebben.
Wanneer mijn kleinkinderen huilen omdat iets niet lukt, zeg ik weleens:
'Lukt het niet? Je kunt oma altijd vragen: oma, wil jij me helpen? En als ik kan, dan help ik jou.'
De reactie is vrijwel altijd:
'Oma, wil je me helpen?'
Ik smelt wanneer ik ze dat zo klein en vanzelfsprekend hoor zeggen.
Ze leren dat ze om hulp mogen vragen. Dat het heel normaal is wanneer iets nog niet lukt. En misschien wel het belangrijkste: ze leren dat we er voor elkaar zijn, zonder dat de een de verantwoordelijkheid van de ander hoeft over te nemen.
En wat betekent dit eigenlijk voor ons wanneer we ouder worden?
Juist in de derde en vierde levensfase kunnen we steeds vaker met situaties te maken krijgen waarin we hulp nodig hebben. Soms tijdelijk, soms blijvend. Dat vraagt iets van ons allemaal.
Van degene die hulp nodig heeft, maar ook van degene die hulp geeft.
Kunnen we aangeven wat we nodig hebben? Durven we onze kwetsbaarheid te laten zien? En kunnen we als helper de ruimte laten aan de ander om zelf aan te geven wat gewenst is?
Want zelfstandig zijn betekent niet dat je alles zelf moet kunnen. Onafhankelijkheid betekent niet dat je geen hulp mag ontvangen.
Het betekent dat je verantwoordelijkheid blijft dragen voor jezelf, ook wanneer je afhankelijk bent van de hulp van een ander.
Daarom vraag ik tegenwoordig, wanneer ik zie dat iemand hulp kan gebruiken:
'Wilt u dat ik u help?'
Of ik zeg:
'Als u hulp nodig heeft, kunt u mij altijd vragen.'
Vervolgens laat ik de verantwoordelijkheid bij de ander.
Zo, hoe een ogenschijnlijk onbeduidend, onbewust handelen zoveel groots kan blootleggen!
Ik ben dankbaar dat ik beide kanten heb mogen ontdekken. Eerst door me voortdurend op de ander af te stemmen, waardoor ik mezelf volledig uit het oog verloor. En nu door te ervaren wat er gebeurt wanneer ik de verantwoordelijkheid bij de ander laat.
Dan ontstaat er ruimte.
Ruimte voor de ander om zelf aan te geven wat nodig is. Ruimte om hulp te vragen én te ontvangen. En ruimte voor mij om te helpen zonder mezelf te verliezen.
Misschien is dat wel de essentie van gelijkwaardigheid: niet invullen wat de ander nodig heeft, maar de ander de ruimte geven om het zelf te vertellen.