Met pensioen, en toch nog bewijzen dat je meetelt

Onderzoeker Hanna van Solinge over de betekenis van ‘drukker dan ooit’, verwachtingen tussen partners en het belang van een afscheid waarop je je gezien voelt. En over de stap die ze binnenkort zelf gaat zetten.

In samenwerking met

Met pensioen, en toch nog bewijzen dat je meetelt
Proudies Redactie

Door 

Proudies Redactie

Gepubliceerd op

Nov 20, 2026

Hanna van Solinge vertelt over een stel van wie de man al met pensioen was. Zijn vrouw vroeg of hij wat vaker kon koken. Daar werd hij boos over. Hij had het de hele dag druk. Dat hij niet meer werkte, betekende voor hem allerminst dat hij zomaar tijd over had.

Het is een alledaags voorval waarin verschillende verwachtingen samenkomen. De een ziet ruimte ontstaan voor huishoudelijke taken. De ander wil duidelijk maken dat zijn dagen nog steeds gevuld zijn. Zo kan een vraag over het avondeten ineens raken aan iets groters: hoe kijken we naar elkaars tijd zodra betaald werk wegvalt?

Hanna onderzoekt bij het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) al jarenlang de overgang van werk naar pensioen. Voor Anders kijken spreken we haar over wat daarbij vaak onuitgesproken blijft. Over wensen op het werk, afspraken thuis en de behoefte om te laten zien dat je nog volop meedoet.

Wat hoor je als iemand zegt: drukker dan ooit?

Wie net met pensioen is, krijgt vaak de vraag hoe het bevalt. Een bekend antwoord: drukker dan ooit.

Hanna hoort daar twee mogelijke verhalen in. Het kan betekenen dat iemand nieuwe bezigheden heeft gevonden en zijn dagen prettig invult. Er is genoeg om voor op te staan. Maar dezelfde woorden kunnen ook dienen om tegenover anderen te verantwoorden wat je doet.

“Een soort legitimatie naar anderen: ik tel heus nog wel mee.”

Ze heeft geen oordeel over hoe iemand zijn pensioen invult. De een neemt zangles of gaat tekenen, de ander zet zich in als vrijwilliger. Wat bij de ene persoon past, hoeft voor een ander weinig aantrekkelijk te zijn.

Wel maakt het uit welke betekenis je aan die drukte geeft. Doe je de dingen die je graag wilt doen? Of voel je de behoefte te laten zien dat je dagen nog steeds ergens goed voor zijn? Aan een volle agenda kun je dat verschil niet aflezen.

Ook in een relatie kan hetzelfde woord iets anders betekenen. Voor de werkende partner kan het vanzelfsprekend lijken dat de ander meer taken overneemt. De gepensioneerde kan juist gehecht zijn aan de nieuwe bezigheden waarvoor eindelijk tijd is. Dan helpt het om te bespreken wat je van elkaar verwacht, in plaats van aan te nemen dat het zichzelf wel regelt.

De mensen die je denkt te kunnen voorspellen

Jaren onderzoek hebben Hanna veel geleerd over patronen. Toch kan ze de overgang van individuele mensen niet zomaar voorspellen.

Ze kent mensen die tot de laatste werkdag iedere vergadering bijwonen en sterk aan hun baan gehecht lijken. Dan verwacht je misschien dat ze het moeilijk krijgen. Soms blijken ze zich juist moeiteloos aan te passen.

“Die inzichten kun je niet één op één toepassen op individuen.”

Dat geldt ook voor een ander onderscheid uit haar onderzoek. Wennen aan het wegvallen van je werk en tevreden zijn met je leven daarna hangen samen, maar zijn verschillende ervaringen.

In een studie uit 2008 onder 778 Nederlandse werknemers onderzochten Hanna en Kène Henkens beide kanten van de overgang. Moeite met aanpassen hing onder meer samen met weinig zeggenschap over het stoppen. Tevredenheid met het pensioen hield vooral verband met financiële ruimte, gezondheid en de partnerrelatie. Het onderzoek volgde mensen in de tijd, maar was geen experiment en vond plaats in een periode waarin vroegpensioen veel gebruikelijker was.

Dat onderscheid geeft ruimte aan ervaringen die naast elkaar kunnen bestaan. Je kunt blij zijn met je vrijheid en tegelijk je collega's missen. Je kunt een nieuw ritme hebben gevonden en toch merken dat de mogelijkheden kleiner zijn dan je had gehoopt.

Wie mocht er eigenlijk kiezen?

Hoeveel invloed je hebt op het moment en de manier waarop je stopt, is een belangrijk onderwerp in Hanna's werk. Hetzelfde vertrek kan voor de ene persoon een opluchting zijn en voor de ander te vroeg komen.

Een reorganisatie kan de keuze beperken. Gezondheid kan iemand tot stoppen bewegen, terwijl diegene graag had willen doorgaan. Ook de verwachting van een partner kan als druk worden ervaren.

Voor Hanna zijn dat verschillende vormen waarin een besluit minder vrijwillig kan voelen. Dat gevoel hangt sterk samen met hoe gemakkelijk of moeilijk iemand zich aanpast.

Ze zag bovendien hoe werkgevers en werknemers elkaar soms verkeerd inschatten. Een leidinggevende denkt dat iemand vast helemaal wil stoppen. De gwerknemer vermoedt dat er toch geen ruimte meer is om iets te blijven doen. Geen van beiden begint erover.

In haar eerdere onderzoek viel haar op hoe vaak er vanuit zulke aannames werd gehandeld. Pensioen werd als een privékwestie gezien. Een leidinggevende kon terughoudend zijn uit angst verwachtingen te wekken: als ik erover begin, denkt de ander misschien dat ik iets te bieden heb.

Hanna beschrijft het als een dans van partijen die om elkaar heen cirkelen.

“Praat nou gewoon met elkaar. Praat vrijblijvend met elkaar.”

Zo'n gesprek hoeft niet meteen tot een aanbod of afspraak te leiden. Je kunt ook eerst vragen wat iemand zelf voor ogen heeft. Volledig stoppen, minder gaan werken, op een andere manier betrokken blijven: zonder het gesprek weet je niet welke mogelijkheden voor de ander betekenis hebben.

Samen leven is niet vanzelf samen stoppen

Het idee is vertrouwd: straks gaan we samen met pensioen. Maar volgens Hanna is die gezamenlijke wens minder vanzelfsprekend dan vaak wordt gedacht.

De ene partner kan uitkijken naar meer tijd samen, terwijl de ander nog plezier heeft in het werk. Ook een leeftijdsverschil kan de keuze ingewikkeld maken. In man-vrouwstellen waarin de vrouw jonger is, betekent tegelijk stoppen vaak dat zij haar werk eerder zou moeten beëindigen. Daar heeft zij niet automatisch behoefte aan.

Eerder NIDI-onderzoek laat die verschillen zien. In 2015 werden ruim tweeduizend stellen van oudere werknemers gevraagd naar hun pensioenplannen. De onderzoekers keken naar tweeverdienersparen. Minder dan de helft van de ondervraagde mannen en vrouwen vond ongeveer gelijktijdig stoppen belangrijk of heel belangrijk. Bij dertig procent van de stellen wilde de ene partner dat graag, terwijl de ander er minder waarde aan hechtte. Dit waren voorkeuren uit een vragenlijst, geen vaststelling van wat de stellen uiteindelijk deden.

Meer tijd met elkaar willen doorbrengen is dus nog geen volledig gezamenlijk pensioenplan. Daar horen ook gesprekken bij over wat ieder wil behouden. Werk kan voor de één nog uitdaging, contact of plezier bieden, terwijl de ander toe is aan iets nieuws.

En als één van beiden stopt, verandert er thuis al iets. Wie doet welke taken? Welke tijd besteed je samen en welke houd je voor jezelf? Het zijn vragen die concreter worden zodra de pensioenweek aanbreekt.

Een afscheid waarop je je gezien voelt

Wanneer we Hanna vragen wat iemand op de laatste werkdag zou moeten voelen, houdt ze ons even tegen.

“Moeten vind ik al een moeilijk woord.”

Mensen verschillen. Het ene afscheid zal daarom anders zijn dan het andere. Wat zij iemand wel toewenst, is dat er ruimte is om stil te staan bij een belangrijk deel van het leven. Met collega's en andere mensen die in die jaren van betekenis waren. Ook familie kan daarbij horen.

Haar hoop is dat iemand bij het sluiten van de deur kan denken: er is aandacht geweest voor wat ik hier heb gedaan. Ik kan deze periode afsluiten en een volgende stap zetten.

“Ik ben gezien.”

Ook onderzoek geeft aanleiding om zo'n moment serieus te nemen. In een studie uit 2017 onder 832 Nederlandse gepensioneerden vond Levi van den Bogaard een bescheiden positief verband tussen het ervaren afscheidsritueel en de latere levenstevredenheid. Het ging om observationeel onderzoek met twee meetmomenten. Daarmee is niet bewezen dat een feest of cadeau op zichzelf iemand gelukkiger maakt.

In Hanna's beschrijving gaat het vooral om persoonlijke erkenning. Dat hoeft niet voor iedereen dezelfde vorm te krijgen. Een goed afscheid maakt zichtbaar dat je inzet is opgemerkt en dat de mensen om je heen beseffen wat er wordt afgesloten.

Houd één deur buiten je eigen kring open

Een lezer schreef Proudies dat ze haar agenda niet uitsluitend wilde vullen met uitjes en cursussen. Ze wilde haar ervaring gebruiken en contact houden met jongere generaties. Hanna herkent die behoefte om iets voor anderen te betekenen.

Ze vertelt over een tip die ze onlangs van een gepensioneerde kreeg. Die is haar bijgebleven: zorg voor minstens één activiteit waarmee je buiten je eigen bubbel komt.

Tijdens je werk ontmoet je vaak mensen die je niet zelf hebt uitgekozen. Collega's van een andere leeftijd, met een andere achtergrond of een andere kijk op de wereld. Wanneer dat contact wegvalt, is het gemakkelijk om vooral mensen op te zoeken bij wie je je al thuis voelt.

Dat kan prettig zijn. Tegelijk kun je iets verliezen wanneer vrijwel iedereen die je spreekt op je lijkt.

Hanna denkt daarbij aan contact met jongeren, maar ook aan mensen die minder te besteden hebben of anders over maatschappelijke onderwerpen denken. Het gaat om ontmoetingen die niet vanzelf in je dagelijks leven terechtkomen.

Ze legt die vraag ook bij Proudies neer. Ook het netwerk van een community kan een bubbel zijn, merkt ze op. De vraag is dus niet alleen hoe je gelijkgestemden bij elkaar brengt, maar ook welke ontmoetingen je met anderen mogelijk maakt.

Het is een tip die ze belangrijk vindt, zonder er een nieuwe volle agenda van te maken. Eén activiteit kan al een aanleiding zijn om regelmatig met mensen buiten je vertrouwde kring in gesprek te blijven.

Binnenkort staat ze zelf aan de andere kant

Voor Hanna wordt het onderwerp inmiddels persoonlijk. In mei gaat ze zelf met pensioen, vertelt ze.

De afgelopen jaren keek ze geregeld naar de lessen uit haar eigen onderzoek. Welke daarvan zijn op haar van toepassing? Waar wil ze rekening mee houden? Ze probeert er op een lichte, onderzoekende manier mee bezig te zijn. Naarmate de datum dichterbij komt, worden de vragen concreter.

Daarbij benoemt ze nadrukkelijk haar uitgangspositie.

“Ik ben gewoon bevoorrecht.”

Haar pensioen is goed geregeld en ze heeft een goede gezondheid. Dat geeft ruimte om na te denken over de invulling van haar dagen. Wie zich zorgen maakt over geld of met gezondheidsproblemen te maken heeft, kan voor heel andere keuzes staan.

Dat verschil hoort voor haar bij het gesprek over pensioen. Vrijheid om je leven opnieuw in te richten is niet voor iedereen even groot. Een mooie suggestie heeft weinig waarde wanneer de omstandigheden nauwelijks ruimte laten om haar uit te voeren.

En ook met haar kennis weet Hanna nog niet hoe ze de overgang zelf zal ervaren.

“Ik ben heel erg benieuwd hoe ik nou zelf die stap ga ervaren.”

Mag ik je over een halfjaar weer spreken?

Aan het einde vragen we welke vraag je eens zou kunnen stellen aan iemand die net met pensioen is. Hanna denkt erover na. Een vraag naar de plannen voor morgen vindt ze niet de meest interessante ingang.

Wat ze liever zou willen, is iemand blijven volgen.

“Mag ik je over een maand spreken? Mag ik je over een halfjaar spreken?”

Ze wil weten wat er verandert wanneer de eerste periode voorbij is. Welke verwachtingen kwamen uit? Wat bleek lastig? Wat heeft iemand ontdekt en welke tip zou diegene inmiddels aan een ander geven?

Onderzoek met grote aantallen laat patronen zien. Hoe een gewone dag voelt en hoe dat gevoel in de loop van de tijd verandert, vraagt volgens Hanna om meer gesprek.

Het eerste antwoord op de vraag hoe je pensioen bevalt, hoeft het laatste niet te zijn.

Verder lezen

‍

Vergelijkbare artikelen