Seniorisme zit vaak niet in openlijke discriminatie, maar in kleine aannames. We helpen zonder het te vragen, praten over iemand heen of voegen achteloos het woordje ‘nog’ toe. Tijdens een Proudies Vragenuurtje sprak Pauline de Bruijn met hoogleraar psychologie Richard Ridderinkhof over de gevolgen daarvan. En vooral: wat we er zelf aan kunnen doen.
.png)
Iemand van 75 staat bij de kaartautomaat op het station. Een voorbijganger stapt naar voren, neemt het over en zegt: “Laat mij u maar even helpen.”
Vriendelijk bedoeld. Toch kan het kleinerend voelen.
Wanneer verandert behulpzaamheid in seniorisme? Volgens Richard Ridderinkhof is het verschil verrassend eenvoudig: zit er een aanname onder je gedrag?
Als je denkt dat iemand de automaat waarschijnlijk niet begrijpt omdat diegene ouder is, handel je vanuit een vooroordeel. Je kunt ook vragen: “Lukt het, of zal ik even helpen?” Daarmee laat je de ander zelf beslissen.
Precies daar draait het om: niet invullen, maar vragen.
Seniorisme is discriminatie op basis van leeftijd. Het kan heel zichtbaar zijn, bijvoorbeeld wanneer een sollicitant bij voorbaat wordt afgewezen omdat hij 68 is. Maar meestal is het subtieler.
“Het is alsof je een onzichtbare lijn oversteekt,” vertelt Ridderinkhof. “Zonder dat je het zelf in de gaten hebt, tel je ineens minder mee.”
Dat raakte hem in zijn onderzoek vooral omdat het over waardigheid gaat. Ouder worden verandert niets aan de waarde van een mens. Toch ziet hij dat mensen naarmate ze ouder worden steeds vaker worden benaderd als minder zelfstandig, minder leerbaar of minder relevant.
Vaak zonder kwade bedoelingen. En misschien is dat precies waarom seniorisme zo lastig te herkennen is.
Seniorisme verstopt zich graag in alledaagse taal.
“Wat zie je er nog goed uit.”
“Werk je nog?”
“Je bent nog hartstikke actief.”
Het woordje nog lijkt onschuldig, maar draagt een verwachting met zich mee. Blijkbaar is het bijzonder dat iemand op latere leeftijd werkt, reist, leert of er goed uitziet.
Ook het bekende compliment “Je ziet er goed uit voor je leeftijd” klinkt na enig nadenken minder vriendelijk. Waarom niet gewoon: “Je ziet er goed uit”?
We nemen zulke formuleringen gemakkelijk over. Ook wanneer we over onszelf praten. “Ik hoor nog niet bij die oudjes.” Of: “Op mijn leeftijd heeft dat toch geen zin meer.”
Dan spreken we van zelfseniorisme: de negatieve beelden over ouder worden die we zelf zijn gaan geloven.
Die overtuigingen blijven niet alleen in je hoofd zitten. Ze kunnen je gedrag veranderen.
Wie denkt dat fysieke achteruitgang nu eenmaal bij ouder worden hoort, gaat misschien minder bewegen of uitdagingen uit de weg. Wie gelooft dat het geheugen vanaf een bepaalde leeftijd alleen nog maar slechter wordt, stopt mogelijk met moeite doen om iets nieuws te leren.
Zo kan een stereotype zichzelf gaan bevestigen.
Ridderinkhof verwijst tijdens het gesprek naar onderzoek van Becca Levy. Daaruit blijkt dat mensen met een positieve kijk op hun eigen ouder worden gemiddeld langer leven dan mensen die daar negatief naar kijken. Ook worden negatieve beelden over ouder worden in verband gebracht met een slechtere fysieke en mentale gezondheid.
Een rechtstreeks oorzakelijk verband is volgens Ridderinkhof niet altijd vast te stellen. Daarvoor zijn dit soort maatschappelijke processen te complex. Maar veel onderzoeksresultaten wijzen wel dezelfde kant op: de manier waarop we naar ouder worden kijken, heeft invloed.
We spreken gemakkelijk over de ouderen, alsof het om één herkenbare groep gaat. Terwijl mensen juist meer van elkaar gaan verschillen naarmate ze ouder worden.
Zet dertig zeventigjarigen naast elkaar en je ziet dertig verschillende levens. De een werkt nog, de ander zorgt voor kleinkinderen. De een loopt marathons, de ander leeft met een chronische ziekte. Sommigen willen de wereld rond, anderen zijn het liefst thuis met een goed boek.
Leeftijd vertelt maar een klein deel van het verhaal.
Toch blijft leeftijd op veel plekken een snelle manier om mensen in een hokje te plaatsen. Op de arbeidsmarkt wordt aangenomen dat oudere medewerkers minder leerbaar of flexibel zijn. In de zorg wordt soms over een oudere patiënt heen met een zoon of dochter gesproken. In de media zien we vooral uitersten: het kwetsbare omaatje óf de rimpelloze zeventiger op een surfplank.
Het gewone, veelzijdige leven daartussen blijft vaak buiten beeld.
Bij Proudies willen we het bestaande beeld van ouder worden kantelen. We laten daarom graag zien hoeveel er in deze levensfase mogelijk is. Mensen die ondernemen, reizen, nieuwe dingen leren en inderdaad soms op een surfplank staan.
Maar ook dat positieve beeld verdient nuance, benadrukt Ridderinkhof.
Wanneer gezond, actief en succesvol ouder worden de norm wordt, ontstaat er een nieuwe vorm van druk. Alsof ouder worden volledig maakbaar is. En alsof je iets verkeerd hebt gedaan wanneer je lichaam niet meer overal in meegaat.
Bijna niemand wordt oud zonder verlies, ziekte of beperkingen. Dat maakt een leven niet minder waardevol en iemand ook niet minder geslaagd.
Een eerlijker beeld van ouder worden laat daarom beide kanten zien. De vrijheid én de kwetsbaarheid. Het avontuur én de dagen waarop het minder gaat. Alles wat mogelijk blijft, zonder te ontkennen wat moeilijker wordt.
Tijdens de coronaperiode werd zichtbaar hoe snel leeftijd alle andere kenmerken kan overschaduwen. Ouderen werden vrijwel automatisch aangeduid als één kwetsbare groep, terwijl de verschillen tussen mensen enorm zijn.
Hetzelfde gebeurt wanneer we praten over de druk op de zorg, de woningmarkt of pensioenen. Al snel gaat het over boomers, jongeren of ouderen, alsof hele generaties gezamenlijk schuldig zijn aan een maatschappelijk probleem.
Volgens Ridderinkhof helpt het om achter zo’n label steeds opnieuw de mens te zoeken. Intergenerationeel contact kan daarbij belangrijk zijn. Niet alleen jongeren en ouderen bij elkaar zetten, maar werkelijk met elkaar in gesprek laten gaan.
Wie is deze persoon? Wat heeft hij meegemaakt? Waar verlangt zij naar? Waarin lijken we op elkaar?
Nieuwsgierigheid haalt iemand uit een categorie en maakt diegene weer tot individu.
Seniorisme is een maatschappelijk probleem, maar verandering begint ook in het dagelijks leven.
Let eens op het woordje nog. Vraag jezelf af of leeftijd werkelijk relevant is voor je oordeel. Bied hulp aan, maar neem het niet zomaar over. En wanneer een arts over je moeder heen tegen jou praat, betrek haar dan opnieuw bij het gesprek: “Mam, wat vind jij hiervan?”
Zie je seniorisme bij een ander, dan hoeft een directe confrontatie niet altijd de beste aanpak te zijn. Mensen voelen zich al snel aangevallen. Soms werkt het beter om er later rustig op terug te komen en uit te leggen wat een opmerking met iemand kan doen.
De belangrijkste vraag blijft verrassend eenvoudig: kijk ik naar iemands leeftijd, of naar de persoon die voor me staat?
Zoals Ridderinkhof het aan het einde van het vragenuurtje samenvat: scheer mensen niet over één kam. Blijf nieuwsgierig. Achter iedere leeftijd zit een individueel verhaal.
In het volledige gesprek vertelt Richard Ridderinkhof meer over seniorisme in de zorg, op de arbeidsmarkt en in de media. Ook gaat hij in op zelfseniorisme, waardigheid en zijn aankomende boek over onze kijk op ouder worden.
Bekijk hier het volledige Proudies Vragenuurtje terug →
