Dit keer staat niet een beeld centraal maar een verhaal. Dit is vrij bewerkt naar een oud chassidisch verhaal - opgediept door Marcel van der Pol (1958-2021.) Marcel was gedragsbioloog maar men kende hem vooral als een verhalen verteller, acteur, schrijver en creativiteitstrainer. Deze column is het verhaal dat hij vaak vertelde bij zijn trainingen: het verhaal van de Rebbe en de leerling. Ik mocht het illustreren met keramische tegels.
“Elke week komen ze bij de Rebbe. Van heinde en ver. Voordat men de grote zaal binnenging, stond Rebbe klaar bij de deur om iedereen persoonlijk te ontmoeten ze de Rebbe. Ze fluisterden de Rebbe hun zorgen toe, hun vragen, hun dilemma's, hun ideeën. Dan knikte de Rebbe. Een goede vraag, een interessant dilemma, een goed idee. Ga vooral zitten en luister maar.
Als eindelijk iedereen in de zaal een plekje heeft gevonden, begint de Rebbe te spreken en vertelt hij een verhaal. Zo halverwege beginnen de eerste luisteraars te knikken en elkaar schuins aan te kijken. Dat klopt. Zo is het. Dat heeft de Rebbe goed gezien. Als tenslotte het verhaal is afgelopen, gaat iedereen tevreden naar huis.
De Rebbe heeft een leerling, die steeds weer vol ongeloof dit sterke staaltje van vertelkunst voor zijn ogen ziet gebeuren en dit zelf ook wil kunnen.
Met zijn tweeën, alleen op een vroege wandeling in het bos, durft de leerling naar het geheim van de Rebbe te vragen. Het lijkt immers onmogelijk om al die honderden mensen, elk met hun eigen vragen, in een enkel verhaal antwoorden te geven. En hoe is het mogelijk om dat elke week te herhalen, met steeds een ander verhaal?
“Hoe doet u dat toch, meester?”
“Een goede vraag”, antwoordt de Rebbe. “Ga vooral zitten en luister maar.” En de Rebbe vertelt het verhaal van de pijl en de roos. “Er was in een ver land een koning. Zijn zoon, die hem moest opvolgen, wilde uitdagen om te bewijzen dat hij goed genoeg zou worden. Hij stuurde hem eropuit met zijn dienaren, om een tijd lang te oefenen in boogschieten. De jonge prins ging op weg totdat hij een mooie plek vond waar hij aan zijn talent kon gaan werken.
Na twee weken was hij tevreden en vertrok hij met zijn paard richting het ommuurde kasteel van zijn vader. Van verre zag hij dat op de muren om het kasteel allemaal rozen waren getekend, alle rozen hadden een pijl exact in het midden. Hij viel bijna van zijn paard van schrik. Waar hij bijna negen op de tien schoten in de roos schoot, bleek hier iemand te zijn die honderd procent raak schoot. Woedend stuurde hij een van zijn dienaren naar het kasteel om uit te zoeken wie deze schutter was.
Na een tijd kwam de knecht terug achter de hofnar!
De prins ontplofte bijna van kwaadheid en verbazing, en riep ontsteld: ‘Hoe kan zo’n onbenul als jij zo goed schieten?’ De hofnar boog diep, knipoogde en zei: ‘Ach mijn edele heer, ik was een beetje aan het spelen en dacht; U bent aan het oefenen, laat ik dat ook eens proberen. Zo heb ik pijlen afgeschoten op de muur en heb daarna keurige rozen eromheen getekend.’
“Luister”, zegt de Rebbe. “Mijn verhalen zijn als de pijl, die zijn weg aflegt van de strak gespannen boog van de schutter, door de lucht zoeft en het doel vindt; precies in het hart van de roos. Ik weet alles van spanning en ontspanning, alles van vasthouden en loslaten, alles van richten en raken. Ik ben verantwoordelijk voor die pijl. Maar de luisteraars, die bepalen zelf of ze de roos ophouden om in het hart te worden geraakt.
Zo raken mijn verhalen doel... of niet.”
En de leerling knikt.”
Zoals veel (Joodse) verhalen is dit verhaal gelaagd, zelfs meervoudig. De betekenis van zo’n verhaal zit hem vaak in de perspectiefwisselingen. Bijvoorbeeld: stel je voor dat jij de prins was, hoe zou jij naar deze gebeurtenis kijken? Of als je de leerling was van de rebbe? Of de hofnar? Wat zou de rebbe nu eigenlijk bedoelen met dit verhaal? Gaat het alleen om het luisteren of waarnemen, of is het meer?
Stel dat jij in de zaal zat en de rebbe een vraag mocht stellen: welk verhaal zou jou helpen om een richting te vinden voor jouw vraag? Het idee is dat je een verhaal vanuit verschillende perspectieven kunt bekijken. Elk perspectief laat iets anders zien en kan tot nieuwe inzichten leiden.
Dat is ook de achtergrond van narratieve therapie. Kijk eens anders. Of gebruik het perspectief van een belangrijke ander om naar dezelfde situatie te kijken. Verhalen vertellen kan helpen om in het hart van de roos te komen.
