Misschien heb je je hele leven uitstekend gefunctioneerd. Je werkte hard, zorgde voor anderen, hield de boel bij elkaar. Je was betrouwbaar. Je deed wat er van je werd verwacht. Misschien was je zelfs degene op wie iedereen kon rekenen. En toch kan er ergens een gevoel zijn dat moeilijk te benoemen is. Een leegte. Een vermoeidheid. Het idee dat je vooral heel goed bent geworden in het leven dat je hebt opgebouwd, maar niet altijd hebt stilgestaan bij de vraag: is dit eigenlijk wel mijn leven?
De Oostenrijks-Zwitserse psychologe en schrijfster Alice Miller schreef daarover in Het drama van het begaafde kind. Het boek verscheen oorspronkelijk in 1979 en werd wereldwijd bekend. Haar centrale gedachte is confronterend: veel mensen leren als kind om zich zo goed mogelijk aan te passen aan wat hun ouders van hen nodig hebben. En wat in de kindertijd een manier kan zijn om liefde en veiligheid te behouden, kan later een patroon worden waar je moeilijk nog uitkomt.
Een kind is afhankelijk van zijn ouders. Het heeft hun liefde, aandacht en goedkeuring nodig. Als een kind merkt dat bepaalde gevoelens of gedragingen niet welkom zijn, kan het leren zichzelf aan te passen.
Het wordt bijvoorbeeld het brave kind. Of juist het succesvolle kind. Het kind dat nooit problemen veroorzaakt. Het kind dat goed luistert, goede cijfers haalt, voor anderen zorgt of de sfeer in huis aanvoelt voordat iemand iets heeft gezegd.
Miller noemt zo'n kind 'begaafd'. Niet omdat het noodzakelijkerwijs uitzonderlijk intelligent is, maar omdat het bijzonder goed is geworden in het aanvoelen van anderen.
Het leert als het ware:
Als ik ben zoals jij mij nodig hebt, blijf je van mij houden.
Daarmee kan iets belangrijks verloren gaan: het contact met de eigen behoeften.
Wat wil ík? Waar ben ik boos over? Waar ben ik verdrietig om? Waar heb ik behoefte aan?
Als daar vroeger weinig ruimte voor was, kan het verrassend moeilijk zijn om die vragen later te beantwoorden.
Wat in de kindertijd begint als aanpassing, kan in het volwassen leven een kracht worden.
Je wordt iemand die verantwoordelijkheid neemt. Die hard werkt. Die problemen oplost. Die voor anderen klaarstaat. Die hoge eisen aan zichzelf stelt.
De buitenwereld ziet misschien vooral succes.
Maar succes kan ook een manier worden om voortdurend bevestiging te krijgen.
Als ik het goed doe, ben ik goed.
Dat is een overtuiging die veel verder kan reiken dan werk. Ze kan zichtbaar worden in relaties, ouderschap, vriendschappen en de manier waarop we naar onszelf kijken.
En zolang alles goed gaat, valt dat misschien nauwelijks op.
Tot het leven verandert.
Een grote overgang kan ineens zichtbaar maken hoeveel van onze identiteit verbonden is met de rol die we jarenlang hebben vervuld.
Pensioen is daar een goed voorbeeld van.
Van de ene op de andere dag verdwijnen veel vanzelfsprekendheden. Je bent niet meer degene die iedere ochtend naar je werk gaat. Je hoeft misschien geen collega's meer te helpen, geen deadlines te halen en geen problemen op te lossen.
En dan kan een onverwachte vraag opduiken:
Wie ben ik eigenlijk als niemand iets van mij nodig heeft?
Voor sommige mensen is dat een bevrijdende vraag. Voor anderen is het ongemakkelijk.
Want als je jarenlang je waarde hebt ontleend aan nuttig zijn, zorgen, presteren of voldoen, kan vrijheid in eerste instantie ook leegte voelen.
Misschien ontdek je dat je helemaal niet zo goed weet wat je zelf wilt.
Miller schrijft dat we onze geschiedenis niet ongedaan kunnen maken. Wat ons als kind is aangedaan, kunnen we niet terugdraaien.
Maar we kunnen wel anders naar die geschiedenis leren kijken.
Dat betekent niet dat je je ouders opnieuw moet veroordelen. Ook niet dat iedere moeilijkheid in het volwassen leven terug te voeren is op je jeugd.
Het gaat om iets anders: erkennen dat wat we meemaken invloed op ons heeft.
Sommige gevoelens die we vroeger niet mochten of konden voelen, hebben misschien nog steeds een plek in ons leven.
De boosheid die er niet mocht zijn. Het verdriet waarvoor geen ruimte was. De behoefte om gezien te worden. De angst om iemand teleur te stellen.
Wat vroeger te groot was om onder ogen te zien, kan later alsnog om aandacht vragen.
Daar zit een interessante gedachte voor de tweede helft van het leven.
We denken bij ouder worden vaak aan loslaten: werk, verantwoordelijkheden, kinderen die hun eigen leven leiden, bepaalde fysieke mogelijkheden.
Maar ouder worden kan ook betekenen dat je minder hoeft te spelen.
Je hoeft misschien niet meer overal de beste in te zijn. Niet iedereen tevreden te houden. Niet voortdurend te bewijzen dat je ertoe doet.
Dat kan ruimte geven voor een andere vraag:
Wat blijft er over als ik niet langer hoef te voldoen aan het beeld dat anderen van mij hebben?
Misschien ontdek je dan eigenschappen die jarenlang naar de achtergrond verdwenen: nieuwsgierigheid, speelsheid, creativiteit, boosheid, rust, sensualiteit, ambitie of simpelweg de behoefte om helemaal niets te hoeven.
Dat kan best ongemakkelijk zijn.
Maar misschien is dat juist het interessante van deze levensfase. Niet dat je jezelf opnieuw moet uitvinden, maar dat je langzaam kunt ontdekken wie je al die tijd bent geweest onder alle rollen die je hebt vervuld.
Alice Miller schrijft uiteindelijk niet alleen over het verleden. Haar werk gaat ook over verantwoordelijkheid.
We kunnen onze jeugd niet veranderen. We kunnen niet alsnog de perfecte ouders krijgen, de juiste woorden horen of bepaalde gebeurtenissen uitwissen.
Maar we kunnen wel besluiten om onze geschiedenis beter te leren kennen.
Niet om erin te blijven hangen, maar om te begrijpen waarom we geworden zijn wie we zijn.
En misschien ontstaat daar iets nieuws.
Niet een compleet nieuw leven. Wel een leven waarin je jezelf iets minder hoeft te bewijzen.
Een leven waarin je niet voortdurend hoeft te vragen:
Wat verwacht je van mij?
Maar steeds vaker:
Wat wil ik eigenlijk?
Misschien is dat wel een van de mooiste vragen die je jezelf op latere leeftijd kunt stellen.
