Miriam de Kleijn, directeur van Institute for Positive Health en voormalig huisarts, over de mens achter de klacht, de betekenis van werk en de vraag die soms meer blootlegt dan een diagnose: wat is voor jou belangrijk?
.png)
In haar jaren als huisarts sprak Miriam de Kleijn eens een man van wie zij de oorspronkelijke klacht allang is vergeten. Misschien kwam hij voor zijn bloeddruk. Wat zij nog wel weet, is dat het gesprek plotseling over zijn kinderen ging. Hij had geen contact meer met hen. Daar, in de spreekkamer, bleek iets te zitten wat veel groter was dan het medische probleem waarmee hij was binnengekomen.
“Ik zag hem op dat moment veel meer als geheel,” vertelt De Kleijn. “Als een mens met littekens en ervaringen. Een bezoek aan de huisarts gaat soms ook over: zie mij, hoor mij, ken mij in wat er is.”
Het bijzondere was dat de herkenning twee kanten op werkte. Toen De Kleijn later stopte als huisarts, zei juist deze patiënt dat hij altijd al had gedacht dat zij iets anders zou gaan doen. Iets met de organisatie van gezondheid. “Hij had dus ook iets in mij gezien. Dat contact van mens tot mens vind ik nog steeds magisch.”
Inmiddels is De Kleijn directeur van het Institute for Positive Health (iPH). Daar werkt zij aan een bredere blik op gezondheid. Niet als vervanging van medische zorg, maar als uitnodiging om verder te kijken dan de klacht alleen.
De Kleijn werkte dertien jaar als huisarts en deed daarvoor wetenschappelijk onderzoek. Haar opleiding leerde haar precies te kijken: welk orgaan functioneert niet goed, welke diagnose past daarbij, welke behandeling is mogelijk? Die blik is onmisbaar. Toch begon hij haar ook te beperken.
“Mensen kwamen met een klacht en de vraag was vaak: kun je dit oplossen? Soms kon dat, en dat is prachtig. Maar heel vaak kon het niet. Ik raakte steeds meer geïnteresseerd in de vraag achter de vraag. Hoe is dit zo gekomen? Wat speelt er nog meer?”
Gezondheid wordt beïnvloed door veel meer dan wat er in een lichaam meetbaar is. Denk aan de plek waar je woont, de mensen om je heen, financiële ruimte, de mogelijkheid om mee te doen en het gevoel dat je leven betekenis heeft. De Kleijn wilde die samenhang kunnen zien. Uiteindelijk verliet ze de huisartsenpraktijk. Niet omdat het vak haar niet boeide, maar omdat het hoge tempo weinig ruimte liet om uit te zoomen.
“Ik wilde rustiger kunnen kijken: doen we de goede dingen, en doen we die dingen goed?”
Wanneer is iemand gezond? Volgens De Kleijn niet pas wanneer alle klachten zijn verdwenen.
“Gezondheid betekent voor mij dat iemand in staat is om te doen wat voor hem of haar belangrijk is. Gezondheid is geen doel op zichzelf, maar een middel om je leven vorm te geven.”
Dat klinkt misschien vreemd wanneer iemand een chronische ziekte heeft, in een rolstoel zit of het einde van het leven nadert. Toch kan juist daar het verschil zichtbaar worden tussen ziekte hebben en je gezond voelen. De Kleijn vertelt over iemand in de laatste levensfase die zichzelf op bijna alle levensgebieden hoge cijfers gaf. Niet omdat er lichamelijk niets aan de hand was, maar omdat diegene vrede had met wat er was en nog kon doen wat op dat moment betekenisvol was.
“Je kunt dus ziek zijn en je toch gezond voelen. Andersom kun je medisch gezien weinig mankeren en toch ervaren dat het helemaal niet goed met je gaat.”
Positieve Gezondheid brengt die bredere blik onder in zes dimensies: lichaamsfuncties, mentaal welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren. Het uitgangspunt is niet dat ieder gebied perfect moet zijn. Het gaat erom dat je zicht krijgt op je eigen leven en ontdekt wat voor jou belangrijk is.
Een bekend hulpmiddel binnen Positieve Gezondheid is het spinnenweb. Je beantwoordt vragen over de zes levensgebieden en ziet de uitkomsten terug in een persoonlijke afbeelding. Volgens De Kleijn zijn die scores nadrukkelijk geen objectieve meting en al helemaal geen rapportcijfer.
“Een vier kan voor de ene persoon heel iets anders betekenen dan voor de andere. De interessante vraag is: wat vind je zelf van die score?”
Daarna volgt het gesprek. Wat gaat goed? Wat schuurt? Wat zou je willen veranderen? En wat heb je daarvoor nodig? Soms ligt een eerste stap niet bij het grootste probleem, maar bij iets wat nog energie geeft.
Wanneer iemand op alle gebieden vastloopt en niet meer weet wat belangrijk is, helpt het volgens De Kleijn soms om terug te gaan. “Waar werd je vroeger blij van? Wat deed je voordat overleven alle ruimte innam? Bij zo’n herinnering zie je soms de ogen weer oplichten. Dan ontstaat er een sprankje energie.”
Het spinnenweb en de verschillende gesprekstools zijn bedoeld als opening van een gesprek, niet als diagnose. iPH raadt professionals daarom aan het instrument eerst zelf te ervaren. Wie wil, kan de digitale vragenlijst ook voor zichzelf invullen.
De term Positieve Gezondheid kan weerstand oproepen. Alsof iemand die ziek is vooral anders moet leren denken. De Kleijn begrijpt die kritiek.
“Positief betekent niet dat je situatie positief moet zijn. Iemand kan op alle gebieden een één geven. Dan maakt het spinnenweb juist zichtbaar: het gaat helemaal niet goed met mij. Ook dat inzicht kan het begin zijn van beweging.”
Die beweging is evenmin een opdracht om alles zelf op te lossen. Een slechte woning, geldzorgen, mantelzorg of een klein sociaal netwerk verdwijnen niet door een andere houding. Eigen regie betekent voor De Kleijn vooral dat iemand zo veel mogelijk zelf aan het stuur blijft. “Eigen regie kan ook zijn dat je zegt: ik kan dit nu niet, wil jij het voor mij doen? Je kunt het stuur bewust aan iemand anders geven.”
Er zijn bovendien situaties waarin een brede verkenning niet past. Wie met pijn op de borst bij de dokter komt, heeft geen gesprek over zingeving nodig maar snelle medische beoordeling. “In een crisis moet je handelen. Deze manier van kijken is vooral waardevol wanneer er tijd is om uit te zoomen.”
Het is precies deze nuchterheid die voorkomt dat Positieve Gezondheid een nieuwe norm wordt. Niet alles is maakbaar, niet ieder probleem is individueel en niet elke ziekte vraagt om een levensgesprek. Ook de wetenschappelijke ontwikkeling is niet afgerond. De Kennisagenda Positieve Gezondheid brengt daarom zowel bestaande publicaties als open onderzoeksvragen bijeen.
De brede blik op gezondheid wordt extra relevant rond pensionering. Uit het Proudies Jaaronderzoek 2026 blijkt dat 53 procent van de mensen die gestopt zijn de overgang ingewikkelder vond dan verwacht. Werk geeft niet alleen inkomen. Het brengt ritme, collega’s, status, sociale contacten en vaak het gevoel van betekenis te zijn.
“Als je fijn werk hebt en daar altijd het gevoel uit hebt gehaald dat je ertoe doet, kan het heel pittig zijn wanneer dat ineens stopt,” zegt De Kleijn. “Veel mensen nemen in de drukte weinig tijd om zich af te vragen: wie ben ik, wat is voor mij belangrijk en hoeveel van mijn identiteit ontleen ik aan mijn werk?”
Juist daarom zou de voorbereiding op pensioen volgens haar niet uitsluitend over financiën moeten gaan. De vragen zijn ook: hoe wil je dat je week eruitziet? Wie zie je straks nog? Waar ben je van waarde? En welke verlangens schuif je nu steeds door naar later?
In haar praktijk zag De Kleijn mensen die jarenlang uitkeken naar alles wat ze na hun pensioen zouden gaan doen, om vlak daarvoor ziek te worden. “Soms leggen we al onze verlangens in de toekomst. Maar je weet niet hoeveel tijd je hebt. Als je nog vijf jaar voor je pensioen zit, kun je ook nu al vragen: wil ik zo doorgaan? Wil ik minder werken, vrijwilligerswerk doen of nog van baan veranderen?”
Dat is geen pleidooi om van de derde levensfase een nieuw verbeterproject te maken. Integendeel. De Kleijn vindt dat betaald werk in onze samenleving soms te veel op een voetstuk staat.
“Het leven staat centraal en werk moet daaraan dienend zijn, niet andersom. Je kunt ook van betekenis zijn in vrijwilligerswerk, in een hobby, voor vrienden of voor familie. Werk is niet de enige manier om ertoe te doen.”
De andere blik op gezondheid veranderde ook De Kleijn zelf. Als arts werd zij opgeleid om kennis te hebben en oplossingen aan te dragen. Inmiddels luistert ze anders.
“Ik ben nederiger geworden. Eigenlijk weet ik steeds minder. Ik neem de kennis en ervaring van de ander veel serieuzer. Ik heb afgeleerd om het beter te weten.”
Dat vraagt ook iets van hulpverleners. Wie graag helpt, kan ongemerkt het stuur overnemen. Soms is dat nodig, zeker in een acute situatie. Maar vaak heeft iemand meer aan aandacht, een goede vraag en de ruimte om zelf tot een volgende stap te komen. Op de pagina over het andere gesprek beschrijft iPH die houding als contact maken, aandachtig luisteren en de ander helpen eigen oplossingen te vinden.
Wat hoopt De Kleijn dat iemand na dit gesprek anders doet? Niet dat iedereen meteen een vragenlijst invult of zijn leven omgooit. Wel dat er een klein besef ontstaat: ik kan ergens invloed uitoefenen.
“Het maakt niet uit welke stap iemand zet, als het maar een eigen stap is die voor die persoon belangrijk is. Vanuit overzicht en inzicht kan weer uitzicht ontstaan.”
Misschien begint anders kijken naar gezondheid daarom niet bij de vraag wat er mis is. Misschien begint het bij een stillere vraag: wat wil je, met het leven en het lichaam dat je nu hebt, nog kunnen doen?
