In Tate Britain hangt deze winter een tentoonstelling die minder voelt als een overzicht en meer als een gesprek dat al twee eeuwen voortduurt. Turner and Constable: Rivals and Originals brengt twee tijdgenoten samen die hetzelfde land schilderden en toch een totaal andere werkelijkheid nalieten.
.png)
Je loopt van zaal naar zaal en merkt dat je ogen zich steeds moeten aanpassen. Eerst het licht: diffuus, trillend, bijna zonder contour. Daarna het land: herkenbaar, tastbaar, een hek dat werkelijk hout lijkt, een wolk die werkelijk beweegt.
Het zijn geen stijlen alleen. Het zijn houdingen tegenover de wereld.
Joseph Mallord William Turner en John Constable werden bijna in hetzelfde jaar geboren: Turner in 1775, Constable in 1776. Beiden groeiden op in Engeland, maar hun jeugd had nauwelijks meer van elkaar kunnen verschillen.
Turner kwam uit Londen. Zijn vader was barbier en pruikenmaker in Covent Garden, een wijk vol geluid, theater en handel. Zijn moeder kampte met psychische problemen en werd opgenomen in een inrichting toen Turner nog jong was. Hij bracht delen van zijn jeugd elders door, vaak bij familie, en ontwikkelde al vroeg een zelfstandigheid die later ook in zijn kunstenaarschap zichtbaar zou blijven. Op zijn veertiende werd hij toegelaten tot de Royal Academy Schools. Zijn talent was onmiddellijk duidelijk.
Constable groeide op in Suffolk, in het dorp East Bergholt, tussen rivierweiden en molens. Zijn vader bezat graanmolens en verwachtte dat zijn zoon het bedrijf zou overnemen. Kunst was geen vanzelfsprekende keuze maar een afwijking van het plan. Waar Turner zich in de stad vormde, werd Constable gevormd door herhaling: hetzelfde pad, dezelfde rivier, dezelfde lucht in verschillende seizoenen.
Je ziet het later terug.
Turner leert kijken naar verandering.
Constable leert kijken naar continuïteit.
Turner wilde niet alleen schilder worden. Hij wilde groot worden.
Hij reisde veel, door Groot-Brittannië en het continent, maakte honderden schetsen en bestudeerde oude meesters als Claude Lorrain. Zijn vroege werk sluit nog aan bij de traditie van het klassieke landschap: zorgvuldig opgebouwd, helder van compositie. Maar geleidelijk verschuift zijn aandacht. Niet de plek zelf wordt belangrijk, maar het effect ervan.
Hij raakt gefascineerd door natuurkrachten: vuur, mist, zee, storm, zon. En door de nieuwe tijd die zich aandient — industrie, stoomkracht, snelheid. In Rain, Steam and Speed – The Great Western Railway uit 1844 verschijnt een trein als een soort visioen in de regen: niet scherp omlijnd maar opgaand in atmosfeer. De moderne wereld is hier geen object, maar een ervaring.
Turner schilderde vaak snel en experimenteel. Zijn latere werken lijken soms verrassend modern: vormen lossen op in licht en kleurvlakken die pas op afstand betekenis krijgen. Critici uit zijn tijd wisten niet altijd wat ze zagen. Sommigen bewonderden hem, anderen vonden het onaf of zelfs slordig.
Hij werkte ook bewust aan zijn reputatie. Hij exposeerde veel, manipuleerde ophangingen tijdens tentoonstellingen en kon vlak voor opening nog verf toevoegen om een werk te laten opvallen naast dat van een concurrent. Kunst was voor Turner geen bescheiden beroep maar een arena.
Over hem circuleert een beroemd verhaal: dat hij zich tijdens een storm aan een scheepsmast liet vastbinden om het natuurgeweld te ervaren. Kunsthistorici betwijfelen de letterlijke waarheid ervan, maar het verhaal bleef bestaan omdat het past bij hoe hij wilde worden gezien: een schilder die de natuur niet alleen observeerde, maar onderging.
Constable koos het tegenovergestelde pad.
Hij reisde weinig en keerde steeds terug naar dezelfde streek die later “Constable Country” zou heten. Waar Turner het spectaculaire opzocht, zocht Constable juist het gewone. Hij schilderde weiden, rivieren, boerderijen en vooral lucht. Veel lucht.
Hij maakte talloze wolkenstudies in de open lucht en noteerde weersomstandigheden op de achterkant van zijn schetsen. Voor hem lag waarheid in aandacht: kijken tot je de beweging begrijpt. Zijn beroemdste werk, The Hay Wain uit 1821, toont geen heroïsch landschap maar een dagelijkse scène - een wagen in ondiep water - en werd toch een icoon.
Zijn persoonlijke leven kende weinig romantiek. Hij trouwde laat met Maria Bicknell, tegen de wil van haar familie. Ze kregen zeven kinderen, maar Maria overleed jong aan tuberculose. Constable bleef achter als weduwnaar en zijn latere werk kreeg een melancholische ondertoon.
Tijdens zijn leven werd hij in Engeland minder gewaardeerd dan op het continent. In Frankrijk bewonderden kunstenaars hem juist vanwege zijn directe toets en frisse observatie. Zijn roem groeide pas echt na zijn dood.
Turner en Constable ontmoetten elkaar binnen de Royal Academy. Ze exposeerden in dezelfde zalen en kenden elkaars werk goed. Hun rivaliteit was geen vijandschap maar een voortdurende vergelijking.
Een beroemd moment: tijdens een tentoonstelling zag Constable hoe Turner een felle rode boei toevoegde aan zijn schilderij om het levendiger te maken. Constable noemde het later een kanonschot: een klein gebaar dat de hele zaal veranderde. Het illustreert hun verschil: Constable bouwde langzaam, Turner handelde impulsief.
De tentoonstelling in Tate Britain maakt die spanning zichtbaar door werken naast elkaar te hangen. Niet om een winnaar aan te wijzen, maar om te laten zien hoe twee kunstenaars dezelfde werkelijkheid konden gebruiken voor tegengestelde ideeën.
Voor Turner is de natuur overweldigend.
De mens is klein in een wereld van licht en beweging.
Voor Constable is de natuur vertrouwd.
De mens hoort in het landschap thuis.
Beiden zijn realistisch, maar in een andere betekenis. Turner is trouw aan de ervaring, Constable aan de observatie. De een zoekt het sublieme, de ander het herkenbare.
De tentoonstelling voelt verrassend hedendaags omdat ze een vraag stelt die nog altijd speelt: wat betekent het om de werkelijkheid weer te geven?
Fotografie kan vastleggen wat er is. Maar schilderkunst kan tonen hoe het voelt om daar te zijn.
Je merkt het aan jezelf als bezoeker. Bij Turner kijk je en raak je bijna gedesoriënteerd. Bij Constable adem je rustiger. Je beweegt tussen intensiteit en vertrouwdheid, tussen toekomst en herinnering.
Misschien ligt daar de kern van de tentoonstelling. Niet in wie gelijk had, maar in het besef dat we beide manieren nodig hebben. De wereld begrijpen we pas wanneer we haar tegelijk kunnen ervaren en herkennen.
En daarom hangen ze hier naast elkaar, niet als tegenpolen, maar als twee noodzakelijke talen om dezelfde werkelijkheid te beschrijven.
