Je slaat een tweedehandsboek open en vindt voorin een naam die niet van de schrijver is. Eromheen staan sierlijke letters, een vogel of een wapenschild. Zo’n ex libris markeert een eigenaar. Het kan ook het begin zijn van een tweede verhaal, over de mensen bij wie het boek eerder in de kast stond.
.png)
Uit de boeken van
Ex libris betekent uit de boeken van. Het is een eigendomsmerk, vaak een klein prentje dat aan de binnenkant van een boek wordt geplakt. Een stempel kan dezelfde functie hebben. Praktisch bij het uitlenen, maar er zit meer in dan de wens een boek terug te krijgen.
Een naam had immers ook zonder afbeelding gekund. Wie een ontwerp laat maken, kiest hoe hij zich tussen zijn boeken wil laten zien. Een landschap kan verwijzen naar een geliefde plek, gereedschap naar een beroep. Soms is een afbeelding begrijpelijk; soms blijft de persoonlijke betekenis voor een latere lezer verborgen.
Dat maakt het aantrekkelijk om een gevonden ex libris even los van de roman te bekijken. Wat staat er werkelijk, en wat vul je zelf in? Een geleerd ogende uil bewijst niet dat de eigenaar professor was.
Escher op negen bij zeven centimeter
Ook M.C. Escher maakte ex librissen. Het Rijksmuseum bewaart er een uit 1946 voor Albert Ernst Bosman. Het blad meet maar negen bij zeven centimeter. De maker die je misschien kent van onmogelijke gebouwen en eindeloze trappen, werkte dus ook voor een heel kleine plek voorin een boek.
De National Gallery of Art in Washington heeft onder meer zijn ex libris voor G.H. ’s-Gravesande uit 1940 in de collectie. De objectpagina laat het werk online zien. Vergroot het beeld en kijk hoe tekst en voorstelling samen een vlak vullen.
Zo’n klein formaat vraagt om keuzes. Een drukke afbeelding kan op een scherm nog leesbaar zijn, maar moet uiteindelijk op een bescheiden stukje papier werken. Vergelijk daarom ook eens de verhoudingen: hoeveel ruimte krijgt de naam, hoeveel de tekening, hoeveel blijft leeg?
Een verzameling achter de verzameling
Huis van het boek in Den Haag bezit volgens zijn collectiepagina ruim 330.000 bladen. Daaronder zitten ook ontwerpen, proefdrukken en varianten. Die stukken maken zichtbaar dat een ex libris niet in één keer ontstaat. Een lijn wordt veranderd, een letter verschoven, een voorstelling opnieuw afgedrukt.
Een omvangrijk deel kwam van uitgever Johan Jansen en zijn vrouw Hillegonde Jansen-Ebing. Zij brachten in ruim een halve eeuw meer dan 80.000 bladen bijeen. Hun verzameling groeide blad voor blad, met belangstelling voor onder meer Don Quichot en Tijl Uilenspiegel.
Je hoeft zelf geen verzamelaar te worden om daar plezier aan te beleven. Kies één onderwerp dat je aanspreekt en vergelijk enkele voorbeelden. Zoek bijvoorbeeld naar bomen, muziek of dieren. Dan kijk je naar de uiteenlopende oplossingen die makers voor hetzelfde kleine oppervlak vinden.
Begin in je eigen boekenkast
Haal eens drie oudere boeken van de plank. Kijk voorin naar een ex libris, een naam, een datum of een opdracht. Noteer wat je vindt. Bij familieboeken kun je navragen van wie de naam is en hoe het boek bij jou terechtkwam.
Bewaar zulke sporen liever in het boek. Je kunt ze fotograferen om later te bekijken of naast elkaar te leggen. Een eigendomsmerk verwijderen om het apart te bewaren, verbreekt juist de verbinding die het interessant maakt.
Zin in een eigen ontwerp? Begin op een los vel met je naam en één vorm die iets voor je betekent. Maak het klein en kijk of het leesbaar blijft. Een eenvoudige tekening kan goed werken; een heel levensverhaal hoeft er niet op. Leg een proef voorlopig los in een eigen, recent boek.
Misschien vindt een volgende lezer jouw naam daar ooit. Dan begint het verhaal opnieuw, nog voordat de eerste bladzijde is gelezen.
Praktisch en verder lezen
De online collecties hieronder zijn een goed begin. Een werk in een museumcollectie is niet automatisch in de zalen te zien. Informeer vooraf als je voor een specifiek ex libris naar een museum wilt. Ook online zichtbare afbeeldingen zijn niet vanzelf vrij te publiceren.
Eschers ex libris voor Bosman in de Rijksmuseumcatalogus
Eschers ex libris voor G.H. ’s-Gravesande bekijken
De ex libris-collectie van Huis van het boek
Ex libris-stempels bij de Posthumuswinkel
