Wij fietsten in Noord-Brabant langs een tuin met beelden die helaas al heel lang gesloten bleek te zijn. Achter het hek stonden interessante beelden en ik werd geraakt door een beeld van een hond. Lang, gestileerd met grote, hangende oren. Omdat het nogal ver weg stond, moest ik maximaal inzoomen om er een foto van te kunnen maken. Thuis heb ik geprobeerd er een beeld van te maken. Maar ik was te ongeduldig en heb het beeld niet droog genoeg in de oven gedaan, waardoor bij het openen van de oven de voorkant eraf was gebroken. Kunst maken is omgaan met frustraties. Met kunstklei heb ik geprobeerd het beeld enigszins te herstellen. Maar ik was niet tevreden, dus heb ik een nieuw beeld gemaakt dat ook nog beter werd dan de eerste.
Maar die hond… Wat zou dat nu voor dier zijn? Fantasie of gebaseerd op een echte hond? Ik kreeg allerlei suggesties van medekleiers, maar heb niets kunnen vinden.
Een tochtje naar de bibliotheek om nieuwe boeken te halen, leverde een verrassing op. Er lag een boek van Arthur Japin, getiteld ‘Honden in het museum’. Dat nam ik mee in de hoop dat daar wellicht “mijn hond” ook in zou kunnen staan. Helaas. De Egyptische Anubis komt er nog het dichtst bij.
Maar toen ik het boek opensloeg, werd ik direct gegrepen door een prachtig schilderij van Goya. Veel tinten bruin, en onderin een hondenkop, vermoedelijk van een kleine of middelgrote hond. Hij (of zij) lijkt licht van kleur, met hangende oren, en de ogen lijken naar boven gericht als hij iets ziet of zoekt. Of misschien wel, smeekt om hulp. Omdat het schilderij bijna anderhalve meter hoog is, wordt je oog direct getrokken naar het hondje, dat slechts een zestiende deel van de lengte van het schilderij bevat.
Toen ik verder op onderzoek ging, bleek ik niet de enige te zijn die geraakt werd door het hondje. Er worden verschillende titels aan het schilderij gegeven, zoals De hond die tegen de stroom opzwemt, De verdrinkende hond en De half ondergedompelde of verzonken hond.
Er zijn veel interessante artikelen aan gewijd die allemaal een verschillende betekenis en interpretatie geven aan dit schilderij.
Maar eerst maar iets over Goya om de context weer te geven. Goya leefde vooral in de achttiende eeuw en wordt gezien als de grootste Spaanse schilder. Hij heeft erg veel meegemaakt in deze Spaanse, onrustige tijd vol oorlogen en opstanden. Hij was een veelzijdig schilder. Naast zijn weergaloos goede portretten legde hij in zijn werk ook de gruwelijkheden van de strijd vast, bijna als een journalist. Zijn etsenreeksen, zoals Los Caprichos (De grillen), Los Disparates (De dwaasheden) en Los Proverbios (De spreekwoorden), vormen een maatschappelijk commentaar op het Spaanse leven, waarin corruptie een belangrijke rol speelde.
Aan het einde van zijn leven vertrok hij naar zijn huis in Frankrijk: La Quinta del Sordo, het huis van de dove man. Door ernstige ziekte (meermalen) is hij volledig doof geworden. In dit huis schilderde hij de laatste vijf jaren van zijn leven grote schilderijen op de muren via een speciale techniek (geen fresco). Deze schilderingen waren niet bedoeld om te publiceren. Waarschijnlijk zijn er maar erg weinig mensen die deze twintig ‘zwarte schilderijen’ in het echt gezien hebben. Het zijn de meest persoonlijke en emotionele werken die overeenkomsten hebben met de bovengenoemde etsen. Op de eerste verdieping van het huis was de hond geschilderd. Al deze schilderijen zijn na zijn dood losgebikt op doek overgebracht en in het Prado tentoongesteld. De hond valt op tussen de gruwelijke beelden.
Het is erg interessant om de interpretaties te lezen over dit schilderij. De een beweert dat de hond zinkend is en de wanhoop en kwetsbaarheid van Goya door zijn absolute doofheid en aftakelende lichaam weerspiegeld. De ander ziet de hond als het Spaanse volk dat zwicht onder een totalitair regime dat het land naar de afgrond brengt. Een modernere visie zegt dat het een representatie is van de existentiële angst, eenzaamheid en machteloosheid. Aan het eind van de negentiende eeuw maakte een fotograaf zwart-witfoto's van het origineel. Op die foto’s leken twee vogels boven de hond te vliegen die elk een andere kant op vliegen. Dus die hond is gewoon op jacht naar vogels, was een conclusie. Maar ook dat werd verschillend geïnterpreteerd. De vogels zijn vrij en de hond kijkt daar verlangend naar. Volgens anderen waren de vogels slechts krasjes op de muur. Iemand anders beweerde op grond van deze foto’s dat er een grote (dreigende) figuur aan de linkerkant zou hebben gestaan die Goya of zou hebben weggepoetst of niet zou hebben afgemaakt. Die figuur zou beter corresponderen met de andere negentien schilderijen. Maar dat zou de richting waar de hond naar kijkt kunnen verklaren. Hoe dan ook, dit is Goya’s meest mysterieuze schilderij. En is het niet heerlijk dat je daar gewoon op los kunt fantaseren?
NB Er is nu in Museum Jan in Amstelveen een tentoonstelling Lita Cabellut x Goya – De dwaasheden. Met 22 etsen van Francisco de Goya. De tentoonstelling is te zien van 23 september 2026 t/m 14 maart 2027, in aanloop naar de herdenking van het 200ste sterfjaar van Goya.
