Een hoofd dat aan een antiek beeld doet denken, maar vastzit in een industriële constructie. Papier dat steen lijkt te zijn. Brons dat oogt alsof het ieder moment kan kreukelen. In de tentoonstelling Left Hand Path laat de Amerikaanse kunstenaar Matthew Monahan zien hoe dicht kracht en kwetsbaarheid bij elkaar kunnen liggen.
.png)
Vanaf 20 september richt De Pont Museum in Tilburg meerdere zalen in met sculpturen, reliëfs en werken op papier van Matthew Monahan. Aanleiding zijn twee nieuwe aankopen en een omvangrijke schenking van de kunstenaar aan het museum. De werken dateren uit de periode 2012 tot 2023 en vormen samen een mooie introductie tot een kunstenaar die in Nederland nog niet bij een groot publiek bekend is, maar internationaal al jarenlang wordt gevolgd.
Monahan, geboren in 1972 in het Californische Eureka, maakt beelden die moeilijk in één tijd te plaatsen zijn. Ze kunnen eruitzien als opgegraven afgodsbeelden, beschadigde Romeinse sculpturen of relikwieën uit een verdwenen beschaving. Tegelijk hebben ze iets futuristisch. De stalen kooien, glanzende metalen en kunststoffen doen denken aan machines, laboratoria of sciencefiction. Het zijn, zoals De Pont het treffend omschrijft, bijna archeologische vondsten uit een toekomst die nog moet komen.
De menselijke figuur vormt het uitgangspunt van vrijwel alles wat Monahan maakt. Toch verschijnen lichamen bij hem zelden als een harmonieus geheel. We zien losse hoofden, ledematen en gezichten die zijn ingedeukt, opengebroken of opnieuw samengesteld. Sommige figuren staan rechtop, maar lijken tegelijkertijd op instorten te staan. Andere zitten gevangen in metalen stellages die zowel een sokkel als een kooi kunnen zijn.
Daarmee zet Monahan zich af tegen een lange traditie waarin beeldhouwkunst het ideale, volledige lichaam moest tonen. Bij hem zit de zeggingskracht juist in wat ontbreekt, verschoven is of beschadigd raakt. Zijn figuren zijn niet mooi in de klassieke betekenis van het woord. Ze zijn gehavend, vreemd en soms zelfs ongemakkelijk. Toch hebben ze een sterke aanwezigheid. Ze lijken niet ondanks hun breuken overeind te blijven, maar dankzij die breuken.
Dat maakt het werk onverwacht menselijk. Want ook mensen vormen geen afgerond geheel. We veranderen, verliezen iets, voegen nieuwe ervaringen toe en proberen verschillende delen van onszelf telkens opnieuw met elkaar te verbinden. Bij Monahan wordt fragmentatie daarom niet alleen een beeld van verval. Het kan ook het begin zijn van een andere vorm.
Minstens zo belangrijk als de figuren zijn de materialen waaruit ze bestaan. Monahan werkt met onder meer aluminium, papier, brons, gips, staal, bladgoud, kunststof, schuim en textiel. Hij gebruikt die materialen zodanig dat je ogen je voortdurend op het verkeerde been zetten. Wat zwaar en onbuigzaam lijkt, kan van papier zijn. Wat oogt als gevouwen karton, blijkt brons of aluminium.
Een van de werken in De Pont is Hurricane Nickel uit 2016, een sculptuur van vernikkeld brons, staal, Idaho-kwarts en een schanskorf. Het glanzende metaal en de ruwe stenen lijken uit totaal verschillende werelden afkomstig, maar worden samengebracht in één raadselachtige gestalte. Ook het recent aangekochte City of Quartz uit 2023 combineert deze materialen.
Nog radicaler zijn de reliëfs Dum-Dum en Wadcutter. Ze lijken uit steen te zijn gehakt, maar zijn opgebouwd uit 160 op elkaar gelijmde zwart-witprints. Monahan bewerkte de reliëfs vervolgens vanaf de achterzijde met kogels. De titels verwijzen naar de gebruikte munitie. Door het papier letterlijk aan flarden te schieten, ontstonden de uiteindelijke driedimensionale vormen.
Het klinkt gewelddadig, en dat is het ook. Maar de vernietiging is hier tegelijkertijd een manier van maken. Het beeld ontstaat doordat het materiaal bezwijkt. Die spanning loopt door de hele tentoonstelling: tussen beheersing en toeval, opbouw en afbraak, kracht en kwetsbaarheid.
Ook de vouw speelt een belangrijke rol. Monahan buigt, kreukt en plooit zijn materialen totdat ze hun oorspronkelijke identiteit verliezen. Een vouw kan zacht en elegant zijn, maar ook het punt markeren waarop iets breekt. Juist daar, op de grens tussen vormgeven en loslaten, ontstaat zijn werk.
De titel Left Hand Path verwijst naar een individuele, onconventionele route en naar esoterische tradities waarin verandering ontstaat door iets eerst te ontleden en vervolgens opnieuw te ordenen. De titel heeft voor Monahan bovendien een lichamelijke betekenis. Wie met de linkerhand schrijft, beweegt over de zojuist gemaakte lijnen heen, veegt inkt uit en laat sporen achter in het papier. Vooruitgang verloopt niet netjes en schoon, maar laat beschadigingen en veranderingen achter.
Daarmee is Left Hand Path een passende titel voor een oeuvre waarin niets onaangeroerd blijft. Monahan neemt bekende vormen uit de kunstgeschiedenis – het portret, de buste, het monument en het religieuze beeld – maar trekt ze uit elkaar en bouwt ze opnieuw op. Het resultaat is niet nostalgisch. Hij probeert het verleden niet te herstellen, maar gebruikt het als materiaal voor iets nieuws.
De tentoonstelling is bovendien een bijzonder weerzien. Monahan volgde in de jaren negentig het kunstenaarsprogramma van De Ateliers in Amsterdam. In 1996 organiseerde Martijn van Nieuwenhuyzen, destijds conservator bij het Stedelijk Museum en later directeur van De Pont, Monahans eerste Nederlandse museumtentoonstelling. Precies dertig jaar later komen kunstenaar en conservator opnieuw samen in Tilburg. In de tussenliggende jaren was Monahans werk onder meer te zien bij MoMA in New York, de Biënnale van Venetië, het Museum of Contemporary Art in Los Angeles en het Nasher Sculpture Center in Dallas. Het Nasher Sculpture Center omschrijft hem als een kunstenaar die de figuratieve beeldhouwkunst opnieuw leven heeft ingeblazen.
Left Hand Path lijkt daarmee geen tentoonstelling om snel langs te lopen. De werken vragen dat je eromheen beweegt, van dichtbij naar de huid van een sculptuur kijkt en jezelf afvraagt wat je nu eigenlijk ziet. Is het papier, steen of metaal? Is de figuur aan het ontstaan of juist aan het verdwijnen? Staat zij gevangen, of houdt de constructie haar overeind?
Een definitief antwoord krijg je niet. Juist daarin zit de aantrekkingskracht van Monahans werk. Het laat zien dat iets niet heel of voltooid hoeft te zijn om kracht te bezitten – en dat uit ontleding, verlies en herschikking een geheel nieuwe schoonheid kan ontstaan.
Matthew Monahan – Left Hand Path is van 20 september 2026 tot en met 28 februari 2027 te zien in De Pont Museum in Tilburg. Bekijk voor actuele bezoekersinformatie en tickets de website van De Pont Museum.
