Wat doe je als iets wat je graag doet meer moeite begint te kosten? Psycholoog Paul Baltes ontwikkelde samen met Margret Baltes een theorie over kiezen, oefenen en aanpassen. Pianist Arthur Rubinstein leverde er een treffend voorbeeld van.
.png)
Minder stukken spelen. Die stukken vaker oefenen. En vlak voor een snelle passage het tempo iets terugnemen, zodat het verschil groter klinkt. Zo beschreef Paul Baltes de aanpak waarmee pianist Arthur Rubinstein op hoge leeftijd zijn spel op niveau hield.
Volgens de weergave van Baltes vertelde Rubinstein hierover in een televisie-interview. Zijn vingers waren minder snel geworden. Door zijn repertoire, voorbereiding en uitvoering aan te passen, vond hij manieren om daarmee om te gaan. Baltes gebruikte het verhaal als illustratie van zijn theorie over menselijke ontwikkeling. Het is een verhelderende anekdote, geen wetenschappelijk experiment.
Wat het voorbeeld aantrekkelijk maakt, is de praktische vraag erachter: hoe blijf je doen wat je belangrijk vindt wanneer je mogelijkheden veranderen?
Paul en Margret Baltes werkten hun model in 1990 uit onder de naam selectieve optimalisatie met compensatie, kortweg SOC. De drie onderdelen zijn selectie, optimalisatie en compensatie: doelen kiezen, investeren in wat daarvoor nodig is en andere middelen inzetten wanneer de vertrouwde aanpak niet meer volstaat.
Het model gaat over ontwikkeling gedurende het hele leven. Tijd, aandacht en energie zijn immers op iedere leeftijd begrensd. Hoe je daarmee omgaat, hangt ook af van je persoonlijke omstandigheden en de steun en mogelijkheden die je omgeving biedt.
Rond het pensioen kunnen deze afwegingen opnieuw actueel worden. Je werk bepaalt je week niet meer. Sommige bezigheden wil je voortzetten, andere verliezen hun betekenis. Tegelijk kun je nieuwe ambities krijgen. SOC helpt om die wensen concreter te bekijken.
Bij Rubinstein betekende selectie dat hij zich toelegde op een kleiner repertoire. Binnen het SOC-model gaat selectie over het bepalen en bijstellen van doelen. Soms kies je uit belangstelling. Soms dwingen veranderde omstandigheden je om prioriteiten te herzien.
Stel dat je na je pensioen wilt fotograferen, Italiaans leren, vrijwilligerswerk doen en vaker op je kleinkinderen passen. Allemaal aantrekkelijke plannen. Maar ook een agenda zonder betaalde baan kan vol raken.
Selecteren begint dan met een concrete vraag: waar wil ik werkelijk tijd aan besteden? Misschien krijgt fotografie voorlopig de meeste ruimte en schuift Italiaans een halfjaar op.
Dat kan ongemakkelijk voelen. Een mogelijkheid laten liggen is ook afscheid nemen van iets wat had gekund. Toch geeft een keuze je de kans om ergens verder mee te komen dan een goede bedoeling.
Rubinstein oefende de stukken die hij bleef spelen vaker. Dat is het tweede onderdeel: de vaardigheden en middelen versterken waarmee je een gekozen doel kunt bereiken.
Voor de beginnende fotograaf kan dat betekenen dat je iedere week met je camera op pad gaat, een cursus volgt of iemand vraagt kritisch naar je beelden te kijken. Je maakt tijd vrij om te leren wat je nog niet beheerst.
Het woord ‘optimalisatie’ klinkt misschien alsof alles beter, sneller en efficiënter moet. In je dagelijks leven kun je het eenvoudiger opvatten: geef iets wat je belangrijk vindt voldoende aandacht.
Een vriendschap vraagt bijvoorbeeld om meer dan de afspraak dat je elkaar binnenkort weer eens ziet. Je kunt een vaste middag afspreken. Daarmee geef je die vriendschap een plek in je week.
Bij compensatie zet je een alternatief middel in wanneer een eerdere aanpak niet meer goed werkt. In het voorbeeld van Rubinstein was dat het grotere tempocontrast: door vooraf langzamer te spelen, zorgde Rubinstein ervoor dat de snelle passage haar effect behield.’
Denk aan iemand die graag uitgebreid kookt, maar niet meer een hele middag wil staan. Een deel de dag ervoor bereiden, zittend snijden of samen koken kan een diner weer haalbaar maken. Het plezier van mensen ontvangen blijft behouden.
Ook hulp vragen past daarbij. Als je graag een familiegeschiedenis wilt schrijven maar vastloopt op het digitaliseren van documenten, kan iemand anders dat onderdeel overnemen. Jij kunt verder met de verhalen.
De theorie maakt verlies niet ongedaan. Minder kunnen lopen, spelen of werken kan pijn doen, ook als je een bruikbare aanpassing vindt. Bovendien beschikt niet iedereen over geld, ondersteuning of een toegankelijke omgeving. Paul en Margret Baltes benadrukten zelf dat de toepassing van hun model afhangt van persoonlijke én maatschappelijke omstandigheden.
Je kunt SOC daarom het beste gebruiken als een manier om je mogelijkheden te onderzoeken. Wat wil je behouden? Waar wil je aandacht aan geven? En welke hulp of verandering zou dat mogelijk maken?
In het verhaal van Rubinstein bleef de muziek het uitgangspunt. Zijn repertoire en speelwijze mochten veranderen om haar te kunnen blijven maken.
Verder lezen
