Van de beeldhouwer kennen we de naam. Van de vrouw die hij portretteerde is die in de Nederlandse bronnen niet bewaard gebleven. Met de tentoonstelling Tentoon Gesteld onderzoekt Kunstmuseum Den Haag wat die ongelijkheid betekent voor de manier waarop we naar kunst kijken.
.png)
Op een museumetiket staan doorgaans een kunstenaar, een titel en een jaartal. Het is informatie die houvast geeft. Maar soms maakt juist wat ontbreekt een kunstwerk moeilijk om gedachteloos voorbij te lopen.
Dat geldt voor Buste van een vrouw van Java, een portret uit 1898 van Joseph Mendes da Costa. De vrouw achter dat gezicht staat centraal in Tentoon Gesteld, sinds 19 september te zien in Kunstmuseum Den Haag. Haar naam is in de Nederlandse boeken niet overgeleverd. Het museum onderzoekt haar geschiedenis samen met curator Iris Tjoa.
De vrouw verbleef in de zomer van 1898 in Kampong Insulinde, op het terrein van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in Den Haag. Daar werden 37 mensen van Java aan bezoekers getoond.
Het terrein lag op de hoek van de Stadhouderslaan en de Scheveningseweg, vlak bij de plek waar nu het Kunstmuseum staat. In een omheind, nagebouwd dorp konden bezoekers naar mensen kijken alsof zij onderdeel van de tentoonstelling waren. Het museum benoemt dit als een human zoo: een tentoonstelling waarin mensen uit gekoloniseerde gebieden zelf tot bezienswaardigheid werden gemaakt.
Die nabijheid maakt de geschiedenis concreet. Het gaat om een gebeurtenis in dezelfde stad, op een plek waar je vandaag langs kunt lopen.
Mendes da Costa maakte tijdens die zomer studies van de aanwezige Javaanse mensen. Hij werkte aan een grafmonument voor Pieter Johannes Veth, een Nederlandse geleerde die zich met Nederlands-Indië bezighield. De keramische buste ontstond dus binnen een bredere artistieke opdracht.
In de historische toelichting beschrijft het museum ook hoe de mensen in Kampong Insulinde geacht werden werkzaamheden, rituelen en culturele voorstellingen uit te voeren. Hun dagelijks leven werd voor een betalend publiek geënsceneerd.
Daarmee krijgt het portret een beladen context. Hoe kwam de ontmoeting tussen kunstenaar en geportretteerde tot stand? Welke zeggenschap had zij over haar afbeelding? Wat weten we werkelijk over haar eigen ervaring?
Op zulke vragen past soms alleen een onvolledig antwoord. Juist daarom verdient het verschil tussen vastgelegde feiten en latere interpretatie aandacht.
Ook de locatie binnen de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid roept vragen op. Terwijl die tentoonstelling aandacht vroeg voor vrouwenarbeid en emancipatie, werd een groep mensen uit een gekoloniseerd gebied als publiekstrekker ingezet. Het museum beschrijft hoe Kampong Insulinde bijdroeg aan de inkomsten van het evenement. Kunstmuseum Den Haag
Dat maakt het mogelijk om twee geschiedenissen tegelijk te bekijken: de strijd voor erkenning van vrouwen en de koloniale verhoudingen die binnen hetzelfde evenement voortbestonden.
Voor een museumbezoek levert dat een concrete manier van kijken op. Lees wie er bij naam wordt genoemd. Let op wie handelt in de tekst en wie vooral wordt beschreven. Vraag je vervolgens af welke stem je nog mist.
Deze presentatie leent zich voor een bezoek waarbij je ruimte laat voor één werk en zijn achtergrond. Bekijk eerst de buste, lees daarna de historische toelichting en keer vervolgens terug naar het gezicht. Misschien verschuift waar je aandacht naartoe gaat.
Tentoon Gesteld – Buste van een vrouw van Java is te zien tot en met 23 mei 2027. Kunstmuseum Den Haag is regulier geopend van dinsdag tot en met zondag, van 10.00 tot 17.00 uur. Kunstmuseum Den Haag
Meer informatie: de tentoonstelling, de historische achtergrond van de buste en tickets en bezoekersinformatie.
.jpg)