Een maan boven een berg, een figuur in het nachtelijke landschap, een verhaal dat zich niet meteen laat raden. In het Van Gogh Museum is dit najaar de prentenserie Honderd aspecten van de maan van Tsukioka Yoshitoshi te zien. Een kleinschalige tentoonstelling voor wie graag dicht op een kunstwerk staat en steeds iets nieuws ontdekt.
.png)
Een kunstenaar die honderd keer de maan afbeeldt, zou gemakkelijk in herhaling kunnen vallen. Bij de Japanse prentmaker Tsukioka Yoshitoshi, die leefde van 1839 tot 1892, vormt ze juist de verbinding tussen uiteenlopende verhalen. Historische figuren, krijgers, geliefden en mythische wezens bevolken de serie.
Het Van Gogh Museum presenteert de reeks in Yoshitoshi. Meester van de maan, te zien tot en met 4 januari 2027. Het museum beschouwt Yoshitoshi als zowel een laatste grote meester als een vernieuwer van de negentiende-eeuwse Japanse prentkunst.
De titel geeft je een prettig houvast. Je hoeft niet alle personages te herkennen om te beginnen met kijken. De maan ken je. Vervolgens kun je onderzoeken hoe de voorstelling eromheen verandert: waar gaat je aandacht naartoe, hoeveel ruimte krijgt het landschap en wat doet de houding van een figuur met de sfeer?
De werken zijn kleurenhoutsneden op Japans papier. Opkomende maan boven de berg Nanping – Cao Cao uit 1885 meet bijvoorbeeld ongeveer 35 bij 25 centimeter. Gedicht – Ariko, een jaar later gemaakt, heeft een vergelijkbaar formaat.
Dat is een andere manier van kijken dan bij een groot schilderij dat vanaf de andere kant van de zaal je aandacht trekt. Een prent nodigt uit tot naderen. Eerst zie je de verdeling van kleuren en vormen, daarna pas de kleinere onderdelen.
Probeer bij één werk eens te volgen hoe je blik beweegt. Begin je bij een gezicht? Bij een lichte plek? Of trekt een lijn je het landschap in? Kijk vervolgens wat er gebeurt wanneer je je aandacht bewust naar een andere hoek verplaatst.
Ook zonder het achterliggende verhaal te kennen, kun je zo ontdekken hoe zorgvuldig een beeld is opgebouwd. De toelichting kan daarna iets toevoegen aan wat je zelf al zag.
Dat deze serie nu in Amsterdam te zien is, hangt samen met kunstverzamelaar Elise Wessels, oprichter van museum Nihon no hanga. Na haar overlijden in 2023 werden 141 Japanse prenten uit haar verzameling via de Nederlandse Staat ondergebracht in het Van Gogh Museum. Daaronder bevindt zich de volledige serie Honderd aspecten van de maan.
Een complete reeks maakt een ander soort ontmoeting mogelijk dan één losse prent. Je kunt vergelijken, teruglopen en ontdekken welke beelden je bijblijven. Misschien trekt een uitbundige voorstelling eerst de aandacht, terwijl je later juist terug wilt naar een stiller beeld.
Je hoeft daarbij niet ieder werk even lang te bekijken. Kies er een paar waarbij je nieuwsgierigheid blijft hangen. Wat begrijp je al van de scène en wat zou je nog willen weten?
In een museum met zoveel beroemde schilderijen kan een kleinere tentoonstelling gemakkelijk iets worden wat je nog even meeneemt. Draai dat voor dit bezoek eens om. Begin bij Yoshitoshi en laat je aandacht eerst naar deze werken gaan.
Wie samen gaat, kan ieder één prent kiezen om naderhand over te praten. Vertel wat je erin opmerkt voordat je uitlegt waarom je hem mooi vindt. Dat levert vaak een preciezer gesprek op dan een cijfer of een eerste voorkeur.
Bekijk de tentoonstellingsinformatie en ticketmogelijkheden. Voor achtergrond en de afgebeelde werken is er ook het bericht van het museum over Yoshitoshi.
Buiten is de maan weer één hemellichaam. Binnen heeft ze honderd verschillende verhalen gekregen.
